850_28

DH. KMS, 49‑2/50_3

Erzurum Vilâyeti

Mektûbî Kalemi

Sûret

(Sayfa: 1)

Ermeni Daşnâk Cem‘iyeti Revân ve Arâs mıntıkalarında ve elviye‑i selâsede bir tek müslümân bırakılmamasına karar vermiş olduğunu hafî ve celî icrâ’âtıyla göstermesi ve bi'l‑hâssa müslümânları ifnâ etmeğe bir komite teşkîl eylemeleri Ermeni hükûmeti ve muntazam kıta‘ât‑ı askeriyyesinin dahi müslümânları katl [ve] ifnâ politikasını ta‘kîb ve her türlü fecâyi‘ ve mezâlime bi'l‑fi‘l iştirâk eylemesi sebebiyle kürs, Sarıkamış, Iğdır taraflarında ve Revân ve Arâs mıntıkalarında İslâmlara karşı yapılan mezâlim son dereceyi bulmuşdur. Şimdiye kadar yapdıkları fecâyi‘ ve işkencelere zamîmeten 11/8/35/ günü Kağızman eşrâfını toplamışlar, 12/8/35 günü Tâvûs Gölü‑Yukarı Katırlı ve havâlîsindeki İslâm köylerini tecâvüz ve katliâm yapmışlar, 18/8/35 günü Kağızman ahâlîsini katle başlamışlar ve diğer mıntıkalarda da aynı mezâlimi icrâ etmekde bulunmuşlardır. İslâm köylerinin zehâirini harmanlarda gasbediyor ve tarla biçmelerine mâni‘ oluyorlar. Ve bu maksadla top ile makineli tüfenkle ta‘arruz ediyorlar. 20/8/35 günü Şatağan karyesi şarkındaki tarlalardan ekin biçmekde olan ahâlîye top ve makineli tüfenkle ta‘arruz etdikleri hudûdumuzdan dahi görülmüşdür. 19/8/35 günü satıhlı bir tayyârelerinin uçduğu, hudûd hâricindeki yaylalarda bulunan ahâlîye bomba ile tecâvüz etdikleri hudûdddan görülmüşdür. Câmi‘lerde ezân


DH. KMS, 49‑2/50_4

Sayfa 2

okuyanları taşlayıp sebb ediyorlarmış. Kadınlara da işkence etmekden çekinmiyorlarmış. Nâmûslarına tecâvüz ediyorlarmış. Topladıkları müslümân kadınlarını askerleri ile birlikde uryân bir halde gezdiriyorlarmış. Bu halleri ve bi'l‑hâssa kadınlarının çıplak ve uryân bir hâlde gezdirildiğini gören hudûd hâricindeki müslümânlar arasında umûmî bir galeyân hâsıl olduğu; hicretden ve öteye beriye ilticâdan vazgeçerek merdce ölmeyi tercîh ve kabûl ile Ermenilere mukâbele ve bu sûretle hayât ve nâmûslarını muhâfazaya azmetdikleri ve evvelce hicret eden müslümânlardan ba‘zıları dahi memleketlerine avdet ederek vatan‑ı aslîlerindeki müslümânlara iltihâk eyledikleri ve müslümânlar ile Ermeniler arasında Iğdır, Kağızman, Sarıkamış ve Merdenik taraflarında musâdemeler olduğu istihbâr kılınmakdadır. Arzeylerim. Ol bâbda.

2‑ Harbiye Nezâreti'ne, civâr kolordulara, Erzurum, Van, Bitlis, Trabzon vilâyetlerine Erzincan mutasarrıflığı'na arzedilmişdir.


851_29

DH. KMS, 49‑2/59_2

Polis Müdîriyet‑i Umûmiyesi

 

Tebeddül‑i hükûmet üzerine Ermeni ve Rum patrikhânelerince bu son zamanlarda ba‘zı fa‘âliyetlere girişilmiş ve ez cümle Rum Patrikhânesi tarafından Anadolu'daki Rumların ahvâli hakkında Mösyö Klemanso'ya çekilmesi kararlaşdırılan telgrafnâme[ye] Ermeni Patrikhânesi'nin de imzâ atması için Fener Patrikhânesi'nin teşebbüslerde bulunduğu ve Rum Patrikhânesi meclis‑i muhtelitında ahîren Avrupa'dan avdet eden Trabzon metropolidi de hâzır bulunarak siyâsî seyâhati hakkında meclise îzâhât verdiği ve iki mâh mukaddem Kafkasya'dan Dersa‘âdet'e gelmiş olan Taşnaksütyun Komitesi'ne mensûb Şirvân‑zâde nâmındaki bir Ermeni ötede beride Ermenilere telkînât vererek hükûmet‑i Osmâniyye aleyhine teşvîk eylediği gibi dün akşam dahi Üsküdâr'da İcâdiye'de vâki‘ tiyatroda sahneye çıkarak Ermenilerin tehcîr ve taktîl mesâ‘ilinden bas ile uzun uzadıya idâre‑i kelâm ve ahâlîyi tahrîk eylediği, merkûmun komite efrâdından bulunması hasebiyle Dersa‘âdet ve mülhakâtındaki Ermenileri ber‑vech‑i arz böyle dâimâ hükûmet‑i Osmâniyye aleyhinde tahrîk ve teşvîk etmesi ileride bir fenâlığı mûcib olacağı anlaşılmakda olması arzolunur efendim.

13 Teşrîn‑i Evvel [1]335


853_19

DH. KMS, 49‑2/71_2

Bâb‑ı Âlî

Dâhiliye Nezâreti

Şifre Kalemi

23 Kânûn‑ı Sânî [13]36

Mahreci: Diyârbekir

 

Geçenlerde İstanbul'dan Diyârbekir'e gelip hayli müddet kaldıkdan sonra iki gün evvel Ma‘mûretü'l‑azîz'e giden Ermeni Piskoposu Geyanc Kendikyan tarafından Ermeni Patriki Zaven Efendi'ye yazılan ve Polis Müdîriyeti'nce elde edilen mektûbun mündericâtında alâkadâr bedros Zarşanyan tarafından Beyoğlu'nda Sakız Ağacı'nda Ermeni Katolik Ruhbân‑hânesi'nde Cercis'e gönderilmek istenilen diğer mekâtîbin sûret‑i mütercemeleri zîrde arzolundu. Birinci mektûbdaki Fransız generalinden maksad 5 Kânûn‑ı Sânî [1]336 târihli şifre telgrafnâme‑i nezâret‑penâhîlerinde irâde buyrulan Kolonel Norman olup, tedâbîr‑i lâzimeye tevessül edildiği arz ve Polis Müdürü Âgâh Hayri Bey'in bi'l‑hâssa bu husûsdaki hizmetine mükâfâten her hâlde taltîfi îcâb etmekle üçüncü rütbeden bir kıt‘a Mecîdî nişânıyla tesrîrine delâlet‑i fahîmânelerini istirhâm eylerim.

16 Kânûnî Sânî [13]36

Vâlî Vekîli

Mektûbî

İmzâ

Sûret

Diyârbekir'de kilisenin içerisindeki ziyâret mevki‘inde dört komite birleşdi. Adana ve Mersin'de teşekkül eden cem‘iyyetlerin şu‘besini burada açmağa muvaffak olduk. Ma‘lûm olan dört kimse buraya geldi. Çok memnûn olduk. Pencşenbe gecesi sâ‘at sekizde kilisede çan çalındı. Katolik ve Ermeni sevgili parlak milletlerimiz geldiler, müzâkere olundu. Cumartesi günü akşam sâ‘at on birde müzâkere ikmâl edildi.Müttefikimiz Fransız generalinin mevki‘i hazırlandı. Burada bulunan iki papas ölmüşdür. Halebdeki kuvvetli çetelerimiz Diyârbekir'e gelince size


DH. KMS, 49‑2/71_3

muvaffakıyetlerimizi bildireceğiz. Evvelki Taşnaklar gibi değil, bunların sözü ve özü birdir. Bundan böyle Osmanlıların fenerleri ya‘ni ışıkları baş aşağı oldu. Bizim ışıklıkları muvaffakıyetleri yakında size yazacağım. Oraların ışıklıklarından çok memnûn olarak şerefine icrâ‑yı şâd‑mânî ediyorlar.

Diğer Sûret

İslâmların sonunu yakında görürüz. Bize nasıl yapdılarsa biz de onlara öyle mukâbele etmekliğimiz zamânı geldi. Adana'dan iki papas tebdîl‑i kıyâfetle buraya gelmişlerdir. Ermenilerin küçük yortuları günü kilisede miting akdedilecekdir. İngiliz teftîş me’Mûrları buraya gelip gitmekde, Fransız müfettişleri de geliyorlar. Bunlar bizim hayâtımızı taht‑ı te’mîne aldılar. Ermeni murahhası altı bin altı yüz lira getirdi. Gerek fukarâya ve gerekse ma‘lûm olan cem‘iyetlere tevzî‘ edildi. Bir çok şey yazacakdım, yazamıyorum.


DH. KMS, 49‑2/71_4

Bâb‑ı Âlî

Dâhiliye Nezâreti

Şifre Kalemi

20 Kânûn‑ı Sânî [13]36

Mahreci: Elazîz

 

Ma‘mûretü'l‑azîz, Malatya murahhasalıkları vekâletine ta‘yîn ve i‘zâm kılınan Piskopos Mahitaryan hakkında Diyârbekir Vilâyeti'nden vârid olan şifre sûreti berâ‑yı ma‘lûmât zîre naklen arzolunur.

18 Kânûn‑ı Sânî [13]36

Vâlî Vekîli

İmzâ

Sûret

İki gün evvel Diyârbekir'den Ma‘mûretü'l‑azîz'e hareket eden Ermeni Piskoposu Mahitaryan'ın bura kilisesine Ermeni ve Süryânî ve sâir gayr‑ı müslimleri da‘vet ve hafî çete teşkîl eylediği ve Osmanlılığın zevâli ve üfûlü hakkında bir takım sözler sarfederek Adana ve Mersin'deki cem‘iyetlerin burada da te’mînine muvaffak olduğu ve getirmiş olduğu bin küsûr liranın fukarâyatevzî‘ edildiği merkûm tarafından Ermeni Patriği Zevan Efendi'ye ve diğer bir Ermeni tarafından Dersa‘âdet'de Cercis nâmında bir şahsa yazılmış olup elde edilen mektubların mündericâtından anlaşılmakla tedâbîr‑i lâzime ve tarassudât‑ı muktezıyye îcâbına tevessül buyrulması.


DH. KMS, 49‑2/71_5

Bâb‑ı Âlî

Dâhiliye Nezâreti

Şifre Kalemi

21 Kânûn‑ı Sânî [13]36

Mahreci: Diyârbekir

8 Kânûn‑ı Sânî [13]36 şifreye

Ermeni Murahha[sa]sı Kendikyan'ın mektûbunda bahsolunan dört kimseden biri Diyârbekirli Mağriki Ohan Falcıyan, Mıgırdıç, Papas Cercis ve Elyas olup sur deliğinden hafiyyen karyeye gelmişler ve ictimâ‘da bulunarak maksadlarını yapmak istemişlerse de Kolonel Norman'ın Siverek'den avdetini haber alınca be‑tekrar hafiyyen firâr etmiş oldukları ve der‑destleri için Mardin Mutasarrıflığı'na yazıldığı ve yortu günü kilisede vukû‘ bulan ictimâ‘da tebdîl‑i kıyâfetle Ermenilerle temâsda bulunan polislerin verdiği ma‘lûmâtdan Ermenileri şimdilik Fransızlar muhâfaza etmekde olup Protestanlığın ta‘mîmine çalışan İngilizlerden dil‑gîr oldukları ve yarın Kolonel Norman'ın buraya vürûdunda hayırlı netîceler görüleceği ve îcâbında kuvve‑i cebriyye ve askeriyye bile isti‘mâl edileceği yolunda sözler sarfeyledikleri Polis Müdîriyeti'nden verilen raporda ifâde kılınmakla berâ‑yı ma‘lûmât arzolunur.

20 Kânûn‑ı Sânî [13]36


DH. KMS, 49‑2/71_10

Mahrem ve Müsta‘celdir.

(Sûret)

Huzûr‑ı Celîl‑i Vilâyet‑penâhiye

Diyârbekir Ermeni Kilisesi'nde Mezârcı, Bitlis'in nefs‑i Hazo Kasabası'ndan İstepan Oğlu Kirkor'un dün mezkûr kiliseden çıkarak Ermeni Katolik Kilisesi'ne teveccüh etdiği ve şübheli nazarlarla etrâfına bakınarak yürüdüğü sivil me’mûrlarımız tarafından görülerek bi't‑ta‘kîb münâsib ve mahfî bir mahalde üzerindeki câlib‑i şübhe üç mektûbla berâber der‑dest edilmişdir. Bu mektûblardan ikisinin âhar şehirden Diyârbekir'e veyâ Diyârbekir'den âhar şehre yazılmış olmayıp kasaba dâhilindeki Ermeni ekâbiri arasında te‘âtîsi şâyân‑ı dikkatdir. Bi'l‑hâssa mektûblardan birinde bir takım erkâm kullanılması ve elastikî sözler sarfedilmesi, Ma‘mûretü'l‑azîz Ermeni Murahhası (Kendikyan) gelip gitdikden sonra Ermenilerin Ermeni Katolik ve sâire ile birleşdiklerine ve Ermeni, Ermeni Katolik, Süryânî ekâbir‑i ruhbânıyla Protestan vâ‘izi arasındaki mukarrerâta tevfîkan şehir dâhilinde teşkîlâta germî verdiklerine delâlet eder. Bu nokta‑i nazardan pek mühim olan bu iki mektûbla yine hâricden vürûd edip merkûm Kirkor'un üzerinde tutulan diğer mektûbu ber‑vech‑i âtî arzediyorum:

Numara 1‑ [1] Diyârbekir'de Ermeni Milletvekîli ve Ermeni Katolik Murahhas Vekîli Oseb Emirhanyan tarafından Diyârbekir'de Protestan Vâ‘izi Gazar Gazaryan'a, "Benim Hristiyan milletlerim ve eşrâf ve mütevellîleri! Sizi görmekle pek çok memnûn oluyorum. [2] Büyük (Arşak Nacaryan), [3] Büyük (David Gazaryan), [4] Büyük (Kefam Helvacıyan), [5] Sandık Emînî (Haçador Elvanyan)! Hitâbım sizleredir. 3. ve 320 numaralı mektûbda esâmîsi bildirilen büyüklerin intihâbını muvâfık gördük. Siz de tasvîb ederek cevâbınızda bildiriniz. Ricâ ederim teşebbüsât ve icrâ‘âtınızdan bize sık sık ma‘lûmât veriniz. Gazetelere basılmak ve duvarlara yapışdırılmak sûretiyle isimleriniz i‘lân edilecek, Hristiyan milletinin, benim hânenin de bir müddet daha derdini çekeceksiniz! Benim ekâbir milletim!"

Numara 2‑ Diyârbekir Ermeni ekâbirinden olup Ermeni (Diyârbekir) teşkîlâtında büyük bir mevki‘i olduğu mektûbdaki tarz‑ı ifâdesinden anlaşılan Ohannes Doncuyan'dan Diyârbekir'de Ermeni Milletvekîli Oseb Emirhanyan'a:

"Hangi taraf bize verilirse size bildireceğim. O kağıd hâzırdır. Ne vakit bize tevdî‘ olunursa o büyük adama [2] verilecekdir. [2] Bundan ne demek istediğimi anlamamışsınız. [3] Bir mâh oluyor ki ben o büyük makâmdan isti‘fâ etmişim. Bu haller bize yakışmazdı. İslâmlar size bir şey söylerlerse mukâbelede kusûr etmeyin. Bizim büyüklerimiz akıl ve basîret ile hareket ederler. İslâm büyükleri gibi değildir. Cem‘iyetinizden bir şey anlayamadım, îzâh ediniz. Bu cem‘iyetin ne sûretle teşkîli muvâfık olacağı sonra yazarım. Milletemin içinde en büyük makâm‑ı ma‘nevîyi ihrâz eden ben olduğum için sizi afv ediyorum. Fakat tenbîhâta muhâlif sûretde görüşmeyiniz. Mektûbun cevâbını bir an evvel gönderiniz. Oradaki işlerde, teşebbüsâtınızıda kalbinizi dâimâ sâf tutunuz."

Numara 3‑ Haleb'de Setrak Bedicyan'dan Diyârbekir'de Baron Ohannes Kekilyan'a:

"Hasretinizle dem‑güzârız. İşitdik ki kazganımızı satmışsınız. Recâ ederim alıp yerine koyunuz. Çünkü alınan emir üzerine Haleb'den Urfa'ya müteveccihen hareket ediyor, ya‘nî sizin yakınınıza geliyoruz. Oralara doğru gelmekliğimiz mukarrer bulunmasına ve bakır her hâlde pahalılaşacağına nazaran kazganımızı kazganımızı satmanız Bi't‑tabi‘ muvâfık değildir."

Bâlâdaki mektûblarda isimleri geçenler hakkında tarassudât teşdîd edildi. Üzerindeki mektûblarla ele geçirilen kirkor'un memleketine teb‘îdi ayrı bir raporla arzolundu. Evrâk‑ı tahkîkiyye de merbûtdur. Ol bâbda.

23 Kânûn‑ı Sânî [1]336

Polis Müdürü

İmzâ

[1] Bu mektûbda tesâdüf edilen rakamlardan anlaşıldığına nazaran dâhil‑i kasabada numaralı hafî mektûblarla da muhâbere cereyân ediyor.

[2] Kolonel Norman olacak.


854_30

DH. KMS, 50‑1/53_3

Bâb‑ı Âlî

Dâhiliye Nezâreti

Şifre Kalemi

18 Mart [13]35

Mahreci: İzmit

 

Patrikhâne'nin şikâyetinden bahisle sebk eden isti‘lâm‑ı nezâret‑penâhîleri üzerine jandarmalar tarafından hiçbir Ermeninin katlolunmadığı 15 Mart [13]35 târihli şifre ile arzolunmuş idi. Şikâyet‑i vâkı‘anın mukâbeleten ve bi'l‑mecbûriye polisler tarafından cerhedilerek bundan müte’essiren vefât etdiği 12 Mart [13]35 târihli tahrîrât ile arzolunan Onnik nâm şahsın sûret‑i maktûliyetinden münba‘is olmuş olması vârid‑i hâtır olmağla, bu bâbda tafsîlâtı hâvî olan mezkûr tahrîrât‑ı âcizî mündericâtına nazaran îcâb‑ı hâlin îfâsı ma‘rûzdur.

17 Mart [13]35

Mutasarrıf

İmzâ


DH. KMS, 50‑1/53_6

Ermeni Milleti Patrikliği

Dersa‘âdet

Tahrîrât Kalemi

Aded: 56

 

Bandırma Kilise Meclisi'nden gelen tahrîrâtda Bandırma ve havâlîsinde âsâyiş olmadığı ve Edincik'de Türkler tarafından Bağdasar nâmında bir Ermeni katlolunduğu ve Bandırma Türkleri Edncik'de iken birkaç günden Bandırma Rumları aleyhinde bulunacaklarını söylemeleri Ermenileri dahi endîşeye bırakdığı ve hükûmet‑i mahalliye gece muhâfızlığını sâbıkalı adamlara teslîm edip bunlar eşkıyâ ve ahâlî‑i İslâmiyye ile bi'l‑ittifâk bir şûriş çıkarabilecekleri beyân olunmuşdur.

22 Mayıs 1]335

Mühür

(Patrikhâne‑i Millet‑i Ermenistan)


 

DH. KMS, 50‑1/53_7

Bâb‑ı Âlî

Dâhiliye Nezâreti

Şifre Kalemi

24 Mart [1]335

Mahreci: Karesi

 

C[evâb‑ı] 13 Mart [1335. Edincikli Bağdasar'ın keyfiyet‑i katli hakkında Erdek Kaymakamlığıyla cereyân eden muhâbere netîcesinde merkûmun tabancasını kurcalarken kazâen çıkan merminin isâbetiyle vefât etdiği ve mes’elede bir gûnâ sû‑i kasd bulunmadığının şühûdun şehâdeti ve evz①ve tabîb raporunun mündericâtıyla müsbet olduğunun anlaşıldığı.

Mutasarrıf

İmzâ


855_30

DH. KMS, 50-1/54_2

Edirne Vilâyeti

Mektûbî Kalemi

Umûmî: 41455

Husûsî: 442

Mahremdir.

Hülâsa: Tekfûrdağı Meb‘ûsu ve da‘vâ Vekîli Rahmî Beğlerle sâirenin anâsır‑ı gayr‑ı müslime haklarında bir gûnâ tahrîkât ve teşvîkâtda bulnmadıklarına dâir

Dâhiliye Nezâret‑i Celîlesine

Devletlü Efendim Hazretleri

13 Mart [1]335 târihli ve 48 numaralı şifre telgrafnâme‑i âlî‑i nezâret‑penâhîleri cevâbıdır. Tekfûrdağı Meb‘ûsu Âdil ve mahdûmu Rahmî Beğlerle tüccârdan Refîk ve Donanma Vekîli Hilmi Efendilerin ahâlî‑i İslâmiyye'yi anâsır‑ı gayr‑i müslime aleyhinde tahrîk ve teşvîk etdiklerine dâir bir ser‑rişte alınamamakla berâber bunlardan Âdil ve rahmî Beğlerle Hilmî Efendi'nin bilâ‑tefrîk‑i cins ü mezheb ahâlînin da‘vâ vekâletini der‘uhde ve îfâ etmekde oldukları ve tüccârdan Refîk Efendi'nin de kendi iş ve gücüyle meşgûl olduğu icrâ edilen tahkîkât‑ı hafiyye ve mahremâneden anlaşıldığı ve livâ Tahrîrât Müdürü Kâzım nâmında kimse olmayıp Tahrîrât Baş Kâtibi Kâzım Efendi olduğu ve bu da geçende azledildiği ve ma‘amâfîh kendilerine ihtiyâten tenbîhât‑ı muktezıye îfâ kılındığı bi'l‑muhâbere Tekfûrdağı Mutasarrıflığı'ndan izbâr olunmağla arzolunur. Ol bâbda emr u fermân hazreti men‑lehü'l‑emrindir.

15 Cemâziye'l‑âhir [1]337/18 Mart [1]335

Edirne Vâlî Vekîli

İmzâ


856_30

DH. KMS, 50‑1/69_1

Dâhiliye Nezâreti

Kalem‑i Mahsûs Müdîriyeti

Târîh‑i Tebyîz: 15 Mart [1]335

Şifre

Umûm Vilâyâta ve Elviye‑i Müstakılleye

Ba‘zı mahallerde ahâlî‑i İslâmiyye tarafından Ermenilerin katledilmekde olduğundan mütemâdiyen bahs ve şikâyet olunup dâhil‑i memleketde emn ü âsâyiş behemehâl taht‑ı te’mîne alınarak hakkımızda vesîle‑i şikâyet olan tecâvüzât‑ı mebhûsenin bâ‑emr‑i âlî‑i nezâret‑penâhî sûret‑i kat‘iyyede men‘i ta‘mîmen tavsiye olunur.


DH. KMS, 50‑1/69_12

Bâb‑ı Âlî

Dâhiliye Nezâreti

Şifre Kalemi

26 Mart [1]335

Mahreci: Sivas

 

C[evâb‑ı] Mart [1]335, Şifre. Ermenileri tehdîd etmek maksadıyla teşekkül etmiş ne bir cem‘iyet ve ne de bir ferdin mevcûd olmadığı ve bu sebeble Samsun'a firâr ve nakl‑i hâne eden Ermeni dahi olmadığı ve Ermeniler hakkında efkâr‑ı nâsda intikâm‑cûyâne teşebbüsât da gayr‑ı mevcûd bulunduğu ve yalnız bu haberin bir ecnebî kontrolünü te’mîn maksadıyla bir takım eşhâs tarafından tasnî‘ edilmiş olması muhtemel bulunduğu Amasya Mutasarrıflığı'ndan iş‘âr kılındığı ve binâenaleyh hakîkat‑i hâlin aynı merkezde bulunduğuna vilâyet de kâni‘ olduğu ma‘rûzdur.

26 [Mart 1336]

Sivas Valisi

İmzâ


857_31

DH. KMS, 50‑2/30_3

İzmit

Jandarma Alay Kumandanlığı

Aded: 8459

22/7/[13]35

Huzûr‑ı Âlî‑i Mutasarrıfîye

Sa‘âdetlü Efendim Hazretleri

20/7/[13]35 târih ve 229 numaralı tahrîrât‑ı âlîleri arîza‑i cevâbiyyesidir.

Ermenilerin hicretden avdetlerinden sonra ilk katl Mart 35 târihinde vâki‘ olduğu cihetle; mezkûr târihden i‘tibâren tahaddüs eden vakâyi‘de katledilen Ermenilerle, Ermeniler tarafından icrâ olunan ve mazbût bulunan vakâyi‘‑i şekâvet‑kârâneyi ve bu bâbdaki icrâ’ât ve muvaffakıyet derecesini nâtık iki kıt‘a pusula merbûtdur.

İşbu katillerin en ziyâde ehemiyeti hâiz bulunan ve bi'd‑defe‘ât sü’âl ve istîzâhı mûcib olan vak‘a Yuvacık ile Baş İskele arasında dört Ermeninin birden katlidir. Buna pek ziyâde ehemmiyet verilmiş ve hakîkaten şâyân‑ı ehemmiyet bulunmuş olmasından dolayı bu bâbdaki kanâ‘at‑i zâtiyyemin makâm‑ı sâmîlerine iblâğını fâ’ideden hâlî bulmadığım cihetle ber‑vech‑i zîr arzeylerim.

Ermeniler hicretden avdet etdikden sonra kısmen sâ’ika‑i adâvet ve intikâm ve kısmen de büyük hükûmetlerin mazhar‑ı mu‘âvenetleri olmalarından mütevellid hiss‑i gurur ve azamet dolayısıyla bir çok katl ve sirkatler icrâ etmişler, hattâ hükûmete karşı da pek serkeşâne hareketde bulunmuşlardı ki bu ahvâl ber‑vech‑i âtî zuhûr etmiş ve muntazam teşkîlâta mâlik olan bu millet aleyhlerinde netîce vermesi tabiî olan hâlât‑ı mezkûreden yine kendi menfa‘atleri îcâbı olarak el çekmişlerdir. Hâlen âsâyişi muhill hareketleri pek meşhûd değildir. Ahvâl‑i şekâvet‑kârâneleriyle sirkat ve serkeşlikleri‑İzmit şehrinde ve nevâhî‑i sâirede zuhûr eden vakâyi‘ müstesnâ olmak üzere‑şu yolda cereyân etmişdir:

1‑ Hicretden avdetin hemen haftasında Arslan Beğ ve Yuvacık karyeleri civârındaki kurâ‑yı İslâmiyye ile Derbend ve Ermişe nâhiyeleri İslâm köylerinde bir çok sığır hayvânâtı sirkat edilmiş ve bu hayvânâtın etleri ellerinde tek, bir tek hayvan bulunmaksızın avdet eden Ermeni köylerinde, bi'l‑hâssa Arslan Beğ'le Yuvacık Karyesi'nde ve Ermeni kasab dükkânlarında ‑şehirdeki et fiyatının 100 ilâ 120 kuruş olmasına rağmen‑ yirmi ilâ kırk kuruşa satılmış ve bu hal aylarca devâm etmiş ve kendilerinin taht‑ı i‘tirâf ve tasdîklerinde bulunan bu mütemâdî ve mebzûl sirkat keyfiyetinin her dürlü mahrûmiyet içinde yurtlarına avdet eden Ermenilerin karınları lâyıkı ile doymadıkca men‘ edilemeyeceği anlaşılmış ve karınlarını doyurmak mecbûriyetindeki bu köyler halkına şiddet yerine nasîhat icrâsı daha evlâ görülmüş ve çok def‘a da öyle yapılmışdı, bu bütün İzmit livâsınca ma‘lûm bir hakîkat idi. Ahvâl‑i mezkûre yavaş yavaş, sâkin ve sabûr olan Türklerle meskûn mıntıkadan mağrûr ve müsellah bulunan Lâzlarla meskûn Bağçecik mıntıkasına atlamış ve orada Bağçecik nâhiye merkezinde mukîm Lâz ve Batum muhâcirlerinin dükkân ve hânelerinin leylen ale'd‑devâm soyulması ve yurtlarına avdet eden muhâcirîn‑i İslâmiyye'ye âid eşyânın da güpe gündüz yağma olunması sûretiyle devâm etmişdir. Bu vakâyi‘ orada hânesi soyulan İslâm bir kadının mecrûhiyetini ve bir erkeğin kulaklarının kat‘ edilmesi ve soygunu men‘ için gezen jandarma devriyelerinden bir neferin mecrûhiyetini intâc etdiği hâlde Ermeni olan fâ‘illerin ele geçememesi, ele geçenlerin de mazhar‑ı himâye olarak serbest bırakılmaları dolayısıyla bi'n‑netîce pek ziyâde şımarıklıklarını mûcib olduğundan Ermeniler Bağçecik hükûmetine karşı nümâyişe de cür’et eylemişlerdi ve bu vak‘a üzerine te’mîn‑i sükûnet için makâm‑ı sâmîlerince mahalline gönderilen tabur kumandanı Binbaşı Hikmet Beğ dûr‑endîşâne ve îcâbât‑ı zamâna göre hareketle her iki unsurun hoş geçinmesini te’mîn ve hükûmetinin tehcîrdeki hükûmet olmayıp kendilerine pederâne mu‘âmeleler Îfâ edebilecek kimselerden mürekkeb olduğunu irâ’e için şiddet tarafını bırakarak muslihâne hareket etmiş ve nümâyişci Ermenilerin hükûmet kapısında âsârı bulunan kurşunlarını bile görmek istemeyerek te’lîf‑i beyn eylemiş ve Ermeni mu‘teberânı da bu gibi ahvâl‑i nâ‑mütenâsibeye müdürü sebeb göstererek çirkin olan bu hâlleri men‘e söz vermişler ve hakîkaten de öyle hareket eylemişlerdi. Hükûmetin mevki‘ini az çok düşünmek mecbûriyetini hisseden mağrûr Lâzlar bun da sükût etmişler, yalnız soygun esnâsında Zor oğullarına âid olup eşyâ‑yı mesrûka arasında zâyi‘ olan bir ayı postu Zoroğlu ile Ermeni muhtarı arasında kîl ü kâli mûcib olmuş Zoroğlu postu i‘âde talebinden bir türlü vaz geçememiş ve nihâyet esmânını tahsîle muvaffak olduğu haber alınmışdı.

Ermeni eşrâf ve mu‘teberânının gayretine rağmen ma‘a't‑te’essüf bu buhrân ondan sonra İslâmların katline netîce vermiş, sırasıyla Yuvacık'dan Nu‘mân Kahyâ ve Yuvacık'da sâkin Rubçuz muhâcirlerinden olup Bağçecik'e i‘âşe nâmına zahîre getiren Ali oğlu Mehmed'in bir daha karyelerine avdet etmedikleri görülmüş, aradan bir müddet geçdikden sonra Nu‘mân Kahyâ başı kesilmiş olduğu halde Yuvacık üstünde dağda, diğeri de kezâ başı maktû‘ olduğu hâlde Yuvacıkla Bağçecik arasında bir derede mütefessih bir halde bulunmuşlardı. Aradan bir müddet daha geçdikden sonra Serindereli Hasan oğlu Eyüb ile Süleyman oğlu Nûri vücûdların abir çok kurşun atılarak delik deşik edilmek sûretiyle katlolunmuşlardı. Bunlardan birinin bağırsakları bir kurşun darbesiyle, tesâdüfen dışarıya uğramış diğer bir kurşun da ellerinin parmaklarını sıra ile kat‘ eylemişdi. İşbu son vak‘a Lâzların sabır ve tahammülünü tüketmiş, müsellah ve haşîn olmalarıyla berâber kendi aralarında kan da‘vâlarından mâ‘adâ vukû‘ât zuhûr etmeyen ve müttahid bir kitle hâlinde bulunan Lâzlar zâbıta tahkîkâtıyla fâ‘illeri tezâhür edemeyen bu vakâyi‘in Ermeniler tarafından yapıldığını keşfinde gecikmiyorlardı. Bunu müte‘âkib 8 Mart [13]35 târihinde hiçbir hasımları bulunmayan dört Ermeni def‘aten Baş İskele ile Yuvacık arasında katledildiler. O zaman bölük kumandanı olduğum cihetle vak‘anın ehemmiyetine binâ’en bi'z‑zât mahalline azîmet eylemiş idim. Mahall‑i vak‘aya vürûdumda maktûllerin vücûdlarının kurşunlarla delik deşik edilmiş olduğu, birinin parmakları bıçakla doğranılmış, diğerinin de bağırsakları karnının yan tarafından bıçakla delinerek dışarıya uğradılmış bulunduğunu gördüm. Manzara katlin intikâm hissiyle yapıldığını pek âşikâr bir sûretde irâ’e ediyordu. Tehcîr esnâsında Ermeni hukûkunu çetesiyle, tehcîrden avdetde sıfat‑ı salâhiyeti bizce meçhûl olmakla berâber husûsî fa‘âliyetlerle muhafaza etmiş ve etmekde bulunmuş olan Vahan Efendi de bir haylî rüfekâsıyla orada idi. Vahan Efendi cemâ‘atin en nâfiz, en müdakkık a‘zâsından olduğu cihetle derhâl kendisiyle görüşdüm; "Manzara intikâmı irâ’e ediyor, siz bana tahkîkâtım için başka bir teshîlât irâ’e edebilir misiniz?" dedim. Vahan Efendi; "Evet, intikâm olacak fakat kimin intikâmıdır? Anlayamıyorum. Gerçi geçenlerde katlolunan Nu‘mân Kahyâ ile Rupçuzlu Ali oğlu Mehmed ve Serindereli Hasan oğlu Eyüb ile Süleymân oğlu Nûri'nin katlini İslâmlar Ermenilere atfediyorlardı, zannediyorum ki burada Ermenilerin medhaldâr olmadıklarını anladılar. Hissiyâtım böyledir. Binâ’en aleyh bu katlin kimin intikâmı için yapıldığını kesdiremiyorum. Yalnız şurada üç çarık izi var. Maktûllerden biri kable'l‑vefât "kâtillerin üç kişi olduğunu, birinin Döngel karyeli diğer birinin de Serin veyâ Çınardere karyelerine mensûb olduğunu biliyorum, fakat ismini bilemem" yolunda ifâde vermişdir." Dedi.

Buradan anlaşılıyordu ki Lâzlarla Vahan Efendi mârrü'l‑arz İslâmların katlinden sonra bu husûsu konuşmuşlardır. Benim hissiyâtım da maktûl Ermenilerin Serindereliler'e pek müşâbih olarak katledilmeleri hasebiyle onların intikâmı için fedâ edildikleri yolunda idi. Çünkü vücûdları Serindereliler'e müşâbih olarak delik deşik edildikden sonra kurşunlar parmaklarını kat‘ ve bağırsaklarını dışarı çıkarmadığından bu şeklin de bıçakla vücûda getirilmesi sûretiyle cesedlerin evvelkilere benzetilmek istenildiği meşhûd oluyordu.

Bu sûretle mes’ele daha ziyâde ehemmiyet peydâ eylediğinden izi ta’kîbe ibtidâr eyledim. Serin ve Çınarderelilerle Döngel karyesi İslâmlarını ve maktûl Serinderelilerin intkâmı için bu cürmü işlemesi ihtimâli bulunan akrabâ ve ta‘llukâtlarını da bunları tanıyan ve vak‘ada ma‘lûmâtı olan Artin nâmındaki çocuğa teşhîs etdirdim. Bunların cürmde medhaldâr olmadığı ve tahkîkât sıralarında bizimla müsâdeme ederek firâr eden Döngel karyeli Râsim ile Kâsım'ın fâ‘il‑i cürm olacağını nâtık munfasıl raporlarım o zaman tabur kumandanlığı vâsıtasıyla makâm‑ı sâmîlerine takdîm edilmiş bilâhare taraf‑ı sâmîlerinden ta‘yîn buyrulan Alay Kumandanı Vahîd Beğle Ermeni cemâ‘atinden Cerrâhyan Efendi'nin raporları tahkîkât ve icrâ‘âtımı aynen nâtık bulunmuş olduğundan buradan ötesinin be‑tekrâr zikr ü tafsîline değeri yoksa da mârrü'l‑arz İslâm ve Ermenilerin hiss‑i intikâm ile katledildikleri ve kan da‘vâsı güden Lâzların da ondan sonra sükûna erdikleri, mezkûr mıntıka her zamân kâbil‑i işgâl bir halde olduğu halde Ermenilere karşı o târihden sonra hiçbir sû’‑i kasd vâki‘ olmamasıyla da müsbetdir.

İşbu vak‘a fâ‘illeri gerek benim ve gerekse alay kumandanı beyin Cerrâhyan Efendi ile müştereken icrâ eyledikleri tahkîkâta göre Râsim ve Kâsım ise de cihet‑i adliye bu tahkîkâtı kâfî görmemiş olmalıdır ki merkûmân tevkîf edilmedi. Ma‘a‑hâzâ milletlerin vahdetle ve sâ’ika‑i intikâmla vücûda getirdikleri vakâyi‘‑i mezkûrenin ya‘nî İslâm ve Ermeni maktûllerin fâ‘illerini zâhire ihrâc zımnında daha semere‑dâr bir tahkîkât icrâsı her halde mümkün olamaz i‘tikâdındayım. Vakâyi‘‑i sâ’ire hakkındaki îzâhâtın cedvelde ve her vak‘anın kendi hizâsında musarrih bulunduğu ve İzmit dâhilinde ve bi'l‑hâssa Adapazarı kasabasında yakın zamânda mühim vakâyi‘ler tahaddüs etmiş olduğu müstahber bulunduğundan bunların da mahalleri polis hey’etinden sü’âl buyurulmasını arzederim.

İzmit Jandarma Alay Kumandanı Vekîli

Yüzbaşı (imzâ)


858_30

DH. KMS, 50‑2/34_1

Dâhiliye Nezâreti

Kalem‑i Mahsûs Müdîriyeti

Târîh‑i Tebyîz: 19 Mart [1]335

Şifre

Ankara Vilâyetine

Yozgad Kilise Hey’eti'nin 23 Haziran [13]35 târihinde Ermeni Patrikhânesi'ne yazdığı mektûbda mahallî müftüsünün Ulu Câmie topladığı binlerce ahâlîye icrâ eylediği va‘z u nasîhat üzerine ahâlî‑i İslâmiyye'nin Hristiyanlara karşı âdetâ hasmâne bir vaz‘ u tavır takındıkları ve orada en küçük bir hâdisenin katliâma sebebiyet verebilecek isti‘dâdı gösterdiği gibi Mustafa Kemâl Paşa'nın teşkîl eylediği çetelerden biri de Bağazlıyan cihetlerinde hâl‑i fa‘âliyetde olup Çakmaklı Mıgırdıç Kocayan'ın bir değirmende itlâfı ve Boğazlıyan'ın Gödecli köyünde yedi Ermeni kadının ırzlarının hetki gibi vakâyi‘ hüdûs eylediği Ermeni Patrikhânesi'nden bildiriliyor. Vakâyi‘‑i mezkûre ve bi'l‑hâssa böyle çeteler teşkîlâtı doğru mudur? Doğru ise ne maksadla kimler tarafından teşkîl edilmiş ve kimlerden mürekkebdir? Bi't‑tahkîk serî‘an inbâsı ve bu misillü münâsebetsiz ahvâlin vukû‘ ve temâdîsine meydân verilmemesi.


DH. KMS, 50‑2/34_2

Bâb‑ı Âlî

Dâhiliye Nezâreti

Şifre Kalemi

Mahreci: Ankara

29 Temmuz [1]335

 

C[evâb] 19 Temmuz [1]335 târih ve 1110 numaralı şifreye. Yozgad müftüsünün ahâlî‑i Hristiyâniyyeye karşı İslâmların hasmâne vaz‘iyet almaları için dînî mev‘ızada bulunduğu hakıkndaki ihbârâtın serâpâ kizb u dürûğdan ibâret olduğu, Çakalı [Çakmaklı] Mıgırdıç Kocayan vefât edeli dört mâh olduğu halde Mustafa Kemâl Paşa'nın o târihde me’mûriyeti bile olmadığı ve Mıgırdıç'ın eser‑i darbden vefât etdiği iddi‘â olunması üzerine belediye tabîbi Karabet Efendi tarafından feth‑i meyyit ameliyyâtına dâir verilen müteveffânın üzerinde darb âsârına dâir bir şey görülmeyip ecel‑i mev‘ûduyla vefât etdiği beyân edildiği ve yedi Ermeni kadının ırzına tasallut edildiği mes’elesi de aynı mâhiyetde bulunduğu ve Boğazlıyan kazâsında teşkîl edildiği Patrikhâne tarafından beyân olunan çeteye gelince; ne kazâ‑i mezkûrda ve ne de vilâyetin hiçbir tarafında öyle çetelerin vücûdu olmayıp teşekkülüne de bi't‑tabi‘ meydân ve imkân bırakılmayacağı ma‘rûzdur.

29 Temmuz [1]335

Vâlî

İmzâ


859_30

DH. KMS, 50‑2/40_2

Ermeni Milleti Patrikliği

Dersa‘adet

Tahrîrât Kalemi

Aded: 124

Dâhiliye Nezâret‑i Celîlesine

Yozgad Meclis‑i Cismânîsi'nden alınan tahrîrâtda Yozgad'dan hareketle Boğazlıyan'a gitmekde olan beş erkek ve üç çocuk ve üç kadın yolda nâ‑bedîd oldukları ve alınan son ma‘lûmâta nazaran bunlardan erkekler ve çocuklar katlolunup kadınların nerede bulunduklarına [dâir] ma‘lûmât alınamadığı beyân olunduğu ma‘rûzdur.

5 Ağustos [1]335

Patrikhâne Mührü


DH. KMS, 50‑2/40_3

Ankara Vilâyeti

Yozgad Mutasarrıflığı'ndan Vilâyete Çekilen 14 Ağustos [1]335 Târih ve 1011 Numaralı Telgraf Cevâbıdır.

C[evâb] 9 Ağustos [1]335 ve 21857/612 Tel'e.

Berâ‑yı ticâret Boğazlıyan taraflarına gitmiş olan on bir nüfûs Ermeninin gâib olarak hayât ve memâtlarından haber alınamadığı ve ikisinin telef edilmiş olduğu Ermeni murahhasalığından bâ‑müzekkere beyân olunması üzerine keyfiyet Boğazlıyan Kaymakamlığı'na iş‘âr olunmuş ve merkûmûndan iki kadının Ermeni milletvekîli tarafından Güller karyesine gönderilmiş olduğu, diğerlerinin kazâ dâhilinde icrâ‑yı san‘at etmekde olduğu cevâben beyân edilmiş idi. Güller'e sevkedilmiş olan iki kadının bu kere Yozgad'a gelmeleri üzerine icrâ olunan tahkîkâtda bunlar esâsen on dört nüfûs Kıbtî olup berâ‑yı ticâret Kayseri taraflarına gitmekde iken Kayseri'nin Ak İn karyesi civârında Agobcan ve Kigork nâmında ikisinin eşhâs‑ı meçhûle tarafından katledildiği ve kâtiller Kayserice te‘ayyün ederek der‑dest‑i ta‘kîb bulunduğu ve diğerlerinin Boğazlıyan kazâsı dâhilinde icrâ‑yı san‘at etmekde oldukları anlaşılmakla eşhâs‑ı merkûmeye livâ dâhilinde tecâvüzâtda bulunulmamış olduğu ve keyfiyetin Kayseri Mutasarrıflığı'ndan isti‘lâm edildiği ma‘rûzdur.

18 Ağustos [1]335

Mutasarrıf

İmzâ


DH. KMS, 50‑2/40_4

Ankara Vilâyeti

Aded: 22119/1044

Hülâsâ: Yozgad'dan Boğazlıyan'a gitmekde iken katledildiği şikâyet olunan eşhâs hakkında.

Dâhiliye Nezâret‑i Celîlesine

Devletlü Efendim Hazretleri

Yozgad'dan Boğazlıyan'a gitmekde olan beş erkek ve üç çocuğun yolda katledildiği ve üç kadının da gâib olduğu Ermeni Patrikhânesi'nden bildirildiği beyân‑ı âlîsiyle hakîkat‑i keyfiyetin inbâsı 7 Ağustos [1]335 târih ve 7310 numaralı telgrafnâme‑i devletlerinde emr u izbâr buyurulmasıyla keyfiyet Yozgad Mutasarrıflığı'ndan bi'l‑istifsâr cevâben alınan telgrafnâmede, zikrolunan on bir nüfûsdan iki kadının Boğazlıyan Ermeni milletvekîli tarafından Güller karyesine sevkolunmuş ve diğerleri kazâ dâhilinde icrâ‑yı san‘at etmekde bulunmuş oldukları ve binâ’enaleyh livâ dâhilinde böyle bir tecâvüzün gayr‑ı vâki‘ idiği Boğazlıyan kaymakamının iş‘ârına ve ahîren Yozgad'a gelmiş olan merkûme iki kadının ifâdesine atfen izbâr ve mezkûr telgrafnâmenin bir sûreti berâ‑yı ma‘lûmât leffen huzûr‑ı âlî‑i nezâret‑penâhîlerine takdîm ve tisyâr kılınmış olmakla ol bâbda emr u fermân hazreti men‑lehü'l‑emrindir.

22 Zi'lka‘de [1]337/18 Ağustos [1]335

Ankara Vâlîsi

İmzâ


860_20

DH. KMS, 50‑2/43_2

Ermeni Milleti Patrikliği

Dersa‘âdet

Tahrîrât Kalemi

Aded

128

Dâhiliye Nezâret‑i Celîlesine

Devletlü efendim hazretleri

Karahisâr‑ı Şarkî ve havâlîsindeki tehcîrden avdet edenlerin sûret‑i i‘âşesine nezâret ve ihtiyâcâtının tehvînine mu‘âvenet eylemek üzere Sahak Efendi Serkisyan Patrikhânemizce me’mûr ta‘yîn kılınmış olduğundan hükûmet‑i mahalliyyece hakkında teshîlât‑ı lâzime i‘tâsı husûsunun îcâb edenlere emr ü irâde buyurulması ma‘rûzdur. Emr ü fermân hazret‑i men lehü'l‑emrindir.

Fî 25 Ağustos, sene [1]335

ed‑Dâ‘î

Patrik

(mühür)


DH. KMS, 50‑2/43_1

Dâhiliye Nezâreti

Kalem‑i Mahsûs Müdîriyyeti

Târîh 25 Ağustos, sene [13]35

Karahisâr‑ı Şarkî Mutasarrıflığına

Tehcîr olundukları mahallerden Karahisâr‑ı Şarkî kasabasıyla havâlîsine avdet edenlerin i‘âşesine nezâret ve ihtiyâcâtına mu‘âvenet eylemek üzere Ermeni Patrikhânesince oraya i‘zâm kılınan Sahak Efendi Serkisyan hakkında lâzim gelen teshîlâtın îfâsı tavsiye olunur efendim.


861_19

DH. KMS, 50‑2/46_1

Dâhiliye Nezâreti

Kalem‑i Mahsûs Müdîriyyeti

Târîh 31 Temmuz, sene [1]335

Telgraf

Ankara Vilâyetine

Yozgad'a avdet eden Ermenilerin pek sefîl ve perîşân bir hâlde kaldıkları gibi meskenlerinin sülüsânı dahi tahrîb edildiği bildiriliyor. Bunlar kaç hâneden ibâretdir; elyevm açıkda mıdırlar; bu gibilere Amerikalılar taraflarından mu‘âvenet‑i kâfiye gösterildiği hâlde neden müstefîd olamamışlardır? Bu cihetlerin muvazzahan inbâsı.


DH. KMS, 50‑2/46_3

Ankara Vilâyeti

Aded

22300

1072

Hülâsa: Yozgad'daki Ermeni eytâmı hakkında.

Dâhiliye Nezâret‑i Celîlesine

Devletlü efendim hazretleri

31 Temmuz, sene [1]335 târîh ve 7212/775 numaralı telgraf‑nâme‑i âlî‑i Nezâret‑penâhîleri'ne cevâbdır:

Yozgadca tehcîrden avdet eden Ermeni nüfûsu yüzelli kadar olup bunların ba‘zısına i‘âşeden bedeli mukâbilinde zahîre verilmekde ve ba‘zısı da san‘atla iştiğâl ederek ma‘îşetlerini kendileri te’mîn etmekde olduğu ve meskeni olmayanlar bir kaç hâne halkı biraraya yerleşmek sûretiyle bir kısmı da kendi hânelerinde beytûtet etmekde bulundukları ve Amerikalıların Yozgad Ermenilerine karşı mu‘âvenet‑i nakdiyyede bulunmuş olmayıp ancak Şubat mâhında te’sîs edilmiş olan sekizyüz veyâ bin mevcûdlu eytâm‑hâne içün ashâb‑ı hayrât tarafından beşbinbeşyüz liralık evrâk‑ı nakdiyye irsâl edilmiş ise de eytâmın ekmek parasını bile te’mîn edememiş olduğu lede'l‑istifsâr Yozgad Mutasarrıflığı'ndan izbâr kılınmağla ol bâbda emr ü fermân hazret‑i men lehü'l‑emrindir.

Fî 30 Zi'l‑ka‘de, sene [1]337 ve Fî 26 Ağustos, sene [1]335

Ankara Vâlî Vekîli

Mektûbcu

(imza)


862_30

DH. KMS, 50‑3/1_1

Dâhiliye Nezâreti

Kalem‑i Mahsûs Müdîriyyeti

Târîh 5 Eylûl, sene [1]335

Telgraf

Konya Vilâyetine,
Niğde Mutasarrıflığına

Dersa‘âdet'e gelmekde olan Kayseri ahâlîsinden yüzelli Ermeninin esnâ‑yı râhda bir Türk çetesinin ta‘arruzâtına ma‘rûz kalarak nakid ve mâllarının gasbolunduğu ve Niğde ve Ereğli hükûmetlerine mürâca‘at edilmiş ise de teşebbüslerinden bir semere hâsıl olmadığı Cağadamard Gazetesi'nde muharrerdir. Ta‘arruzât‑ı mezkûrenin sahîh olup olmadığının ve sıhhati hâlinde ne yapıldığının bi't‑tahkîk iş‘ârı. Keyfiyyet Niğde Mutasarrıflığı'ndan da sorulmuşdur.


DH. KMS, 50‑3/1_3

Konya Vilâyeti

Mektûbî Kalemi

Aded

8259/984

Dâhiliye Nezâret‑i Celîlesine

Devletlü efendim hazretleri

6 Eylûl, sene [1]335 târîhli ve 7558/909 numaralı telgraf‑nâmeye zeyldir. Kayseri'den Ereğli'ye müteveccihen yola çıkan iki araba Ermeni ve iki araba İslâm muhâcirlerinin önüne Kayseri ile Niğde arasında Höyük(*) Hânı civârında beş müsellah eşhâs çıkarak seksenyedi lira ve onyedi altun ile bir hayli eşyâlarını gasbeyledikleri hakkında vâki‘ olan mürâca‘at üzerine derhâl tahkîkâta tevessül olunmuş ise de arabacıların ifâde vermeden avdet etmeleri ve şahıslarının mechûl bulunması cihetiyle bunlardan tahkîk‑ı keyfiyyet kâbil olamamış ve ma‘amâfîh mütecâsirlerin derdestleri içün ta‘kîbât‑ı şedîde icrâsına tevessül olunmuş olduğu bu kerre cevâben Ereğli Kaymakâmlığı'ndan bildirilmişdir. Yüzelli Ermeninin dûçâr‑ı ta‘arruz oldukları hakkındaki neşriyyât‑ı vâkı‘anın asl ü esâsdan ârî ve vekâyi‘‑i âdiyenin i‘zâm edilmesinden münba‘is olduğu ma‘rûzdur. Ol bâbda emr ü fermân hazret‑i men lehü'l‑emrindir.

Fî 11 Muharrem, sene [1]338 ve Fî 7 Teşrîn‑i Evvel, sene [1]335

Konya Vâlî Vekîli

(imza)


863_30

DH. KMS, 50‑3/6_1

Dâhiliye Nezâreti

Kalem‑i Mahsûs Müdîriyyeti

Târîh 16 Teşrîn‑i Evvel, sene [1]335

İstanbul Vilâyet‑i Aliyyesine

Alemdağı'ndaki İslâm köylülerinin Kartal Kaymakâmlığınca teslîh olundukları ve kendilerinin köyde serbestce gezmekde bulundukları ve bu hâl Ermenilerce mûcib‑i heyecân olduğu Ermeni Patrikhânesi Kapıkethüdâlığı'ndan bildiriliyor. Bi't‑tahkîk hakîkat‑i hâlin iş‘ârıyla berâber orada muhıll‑i sükûn u huzûr bir hâl ü hareket vukû‘una meydân verilmemesi zımnında îcâb edenlere vasâyâ‑yı mü’essire îfâsı mütemennâdır. Ol bâbda.


DH. KMS, 50‑3/6_2

İstanbul Vilâyeti

Mektûbculuğu

Aded

6794 Umûmî

2003 Husûsî

Hülâsa: Alemdağında kır bekcilerinden mâ‘adâ müsellah eşhâs olmadığına dâ’ir

Dâhiliye Nezâret‑i Celîlesine

Devletlü efendim hazretleri

Kalem‑i Mahsûs'dan muharrer 16 Teşrîn‑i Evvel, sene [1]335 târîhli ve 1215 numaralı tezkire‑i aliyye‑i Nezâret‑penâhîleri'ne cevâbdır:

Alemdağı'nda İslâm köylülerinin Kartal Kaymakâmlığınca teslîh olundukları ve kendilerinin köyde serbestce gezmekde bulundukları hakkında Ermeni Patrikhânesi Kapıkethüdâlığı'ndan vukû‘ bulan şikâyât mugâyir‑i hakîkat olup bunun belki köy ve havâlîsinde silâh taşımak salâhiyyetini hâ’iz müseccel ve vesîkalı kır bekçilerini görmekden galat ve ibâret olduğu ve Ermeni cemâ‘atinin şu aralık heyecânını mûcib bir vak‘a tehaddüsünün de esâsı olmadığı mahallince icrâ edilen tahkîkât ile te’eyyüd eylemiş bulunduğu Üsküdar Mutasarrıflığı'ndan cevâben bildirilmiş olmağla arz‑ı keyfiyyet olunur. Ol bâbda emr ü fermân hazret‑i men lehü'l‑emrindir.

Fî 9 Safer, sene [1]338 ve Fî 3 Teşrîn‑i Sânî, sene [1]335

Vâlî Vekîli nâmına

Mektûbcu

(imza)


864_30

DH. KMS, 50‑3/11_4

Hüdâvendigâr Vilâyeti

Mektûbî Kalemi

Aded

34220/1358

Dâhiliye Nezâret‑i Celîlesine

Şeref‑vârid olan 9 Teşrîn‑i Sânî, sene [1]335 târîhli ve 8337/1023 numaralı tahrîrât‑ı aliyye‑i Nezâret‑penâhîleri cevâbıdır.

Bildirilen kızlar 15 Teşrîn‑i Evvel, sene [1]335 târîhli ve 33615/1190 numaralı telgrafla da arzolunduğu üzere Ermeni olmayıp İslâm ve birinin elyevm Haleb'de bulunan Hasan Efendi isminde birinin kızı olduğu ve dîgerinin ise Keskin kazâsı sâbık Cezâ Re’îsi ve Ergani Ma‘deni Müdîri Hüsnü Bey'in evlâd‑ı ma‘neviyyesi oldukları ve Ermeni tehcîrinden çok evvel mûmâ‑ileyhimânın nezdinde bulundukları anlaşılmış ve ahîren cereyân eden mu‘âmelenin tafsîlâtı bu mes’eleyi tahkîk u ta‘mîk eden İngiliz zâbitiyle buraya gelip Dersa‘âdet'e avdet eden mülkiye müfettişlerinden Âlî Bey'in ma‘rûzât‑ı şifâhiyyesinden ma‘lûm‑ı âlî‑i Nezâret‑penâhîleri buyurulacağı tabî‘î bulunmuş olmağla ol bâbda emr ü fermân hazret‑i men lehü'l‑emrindir.

Fî 9 Safer, sene 1338 ve Fî 23 Teşrîn‑i Sânî, sene 1335

Hüdâvendigâr Vâlîsi

(imza)


865_30

DH. KMS, 50‑3/13_1

Dâhiliye Nezâreti

Kalem‑i Mahsûs Müdüriyeti

Tarih: 11 Kânûn‑ı Evvel sene [1]335

Erzurum Vilâyetine

Kuvâ‑yı Milliye'ye mensûb ba‘zı eşhâsın Kafkas Huhûdu'nu tecâvüz ile Ermeniler'e tasallut etmekte oldukları ve Azerbaycanlıların talebi üzerine Oltu'ya gönderilen kıta re’isi Kadimof, Doktor Ğadciyef, Buyaz Bey nâmlarında üç Ermeni mümessiliyle muhâfızlarının Türk muharrikleri tarafından esir edilerek otomobilleri ile birlikte Erzurum'a i‘zâm kılındıkları ve kendilerinin el‑yevm orada mevkûf bulundukları ve bu ahvâl ve harekâtın bilhâssa konferansda Devlet‑i Osmâniyye aleyhinde bir netîce vermesi melhûz bulunduğu Amerika Fevkalâde Komiserliği'nden bildiriliyor. Fi'l‑hakîka bizim taraf halkından Kafkasya hudûdunu tecâvüzle Ermeniler'e tasallut edenler varmıdır ve muharrerü'l‑esâmî mümessiller ile muhâfızlar bi't‑tevkîf Erzurum'a gönderilmişmidir. Ve el‑yevm orada mevkûfmudurlar. İstidlâ‘ât ve ma‘lûmâtınızın serî‘an iş‘ârıyla berâber mümessilllerin mevkûfiyeti sahîh olduğu takdîrde ıtlâkı ve Kafkasya hudûdunun muhâfazasıyla ba‘zı muharriklerin hudûdu geçmeleri ve Ermeniler'e ta‘arruz etmeleri gibi devlet için netâyic‑i muzırra tevlîd edecek ahvâlin men‘‑i vukû‘ı zımnında îcâb eden tedâbîr‑i mü’essirenin ittihâzı mütemennâdır.


DH. KMS, 50‑3/13_2

Tarih: 11 Kânûn‑ı Evvel sene [1]335

Harbiye Nezâret‑i Celîlesine

Ermenistan'dan alınan haberlere nazaran Azerbaycan Tatarlarına Karabağ üzerinden yer vererek Türkiye Ermenistanı'nın bir kısmıyla mübâdele eylemeyi teklîf ve Ermenistan Hükûmeti'ne tekarrub etmek için Ermenistan'a Türk muharrikleri göndermek üzre bulunduğu ve muslihâne bir işgâli müzâkere etmek maksadıyla Tatarlar tarafından vukû‘bulan talebe binâ’en Oltu'ya gönderilen kıt‘a re’isi Kadimof ve Doktor Ğadciyef ve Buyaz Bey nâmlarında üç Ermeni mümessiliyle muhâfızlarının sekiz müslüman Türk muharrikleri tarafından esir edilerek otomobilleriyle birlikte Erzurum'a i‘zâm kılındıkları ve el‑ân orada mevkûf bulundukları anlaşıldığına dâ’ir Cemâhîr‑i Müttefikâ‑i Amerika Komiseri Amiral Bristol cenâbları tarafından verilen muhtıranın tercümesi Mütâreke Komisyonu Re’isi Fahreddin Beyefendi tarafından tevdî‘ olunmuş ve Kuvâ‑yı Milliye'ye mensûb bazı eşhâsın Kafkasya Hudûdunu tecâvüz ile Ermeniler'e tasallut etmekte bulunduğu ve Mustafa Kemal Paşa ile Azerbaycan'da bulunan Enver beyninde muhâberât cereyân etmekte ve Ermeniler'e karşı aynı sûretle hareket edilmekte olduğu ve bütün âlem nazarında bâ‑husûs konferâns nezdinde Türkiye aleyhinde bir netîce hâsıl edeceği tabi‘î bulunan bu misüllü ahvâlin men‘‑i tekerrürü ve Kafkasya Hudûdu'nda âsâyişin muhâfazası için tedâbîr‑i şedîdeye tevessül edilmesi muktezî bulunduğu da müşâru'n‑ileyhin ifâdâtından olduğu başkaca bildirilmiştir. Harekât ve tecâvüzât‑ı vâkı‘anın sıhhati hâlinde esbâb‑ı ma‘lûmeden dolayı esâsen pekde lehimizde olmayan Amerika efkâr‑ı umûmiyyesini bu vesîleden bi'l‑istifâde aleyhimize büsbütün tahvîl etmek için düşmanlarımızın fevt‑i fırsat etmeyecekleri melhûz olduğu gibi Amerika Komiserliği'nin şu mürâca‘atı dahi onlar tarafından vukû‘bulan ilkâ‘âta mübtenî olması kaviyyen muhtemel bulunduğundan bizim taraf halkından Kafkasya Hudûdunu tecâvüzle Ermeniler'e tasallut edenler olduğu ve muharrerü'l‑esâmî mümessiller ile muhâfızların da bi't‑tevkîf Erzurum'a gönderildikleri sahîh olduğu takdîrde mevkûfînin ıtlâkıyla berâber hudûdun muhâfazasıyla muharriklerin geçmeleri ve Ermeniler'e ta‘arruz etmeleri gibi devlet için âtiyâ netâyic‑i muzırra tevlîd edecek ahvâlin men‘‑i vukû‘ı zımnında îcâb eden tedâbîrin ittihâzı Erzurum ve Trabzon vilâyetlerine tavsiye edilmiş olmakla Amerika Komiserinin şu mürâca‘at ve ifâdâtına nazaran taraf‑ı âlî‑i nezâretpenâhîlerinden dahî lâzım gelenlere evâmir‑i mukteziye i‘tâsı mütemennâdır. Ol‑bâbda.


DH. KMS, 50‑3/13_3

Dâhiliye Nezâreti

Kalem‑i Mahsûs Müdüriyeti

Tarih: 11 Kânûn‑ı Evvel sene [1]335

Şifre.

Trabzon Vilâyetine

Kuvâ‑yı Milliye'ye mensûb ba‘zı eşhâsın Kafkasya Hudûdu'nu tecâvüzle Ermeniler'e tasallut etmekte oldukları ve bu hâl ve harekâtın bilhâssa konferansda Devlet‑i Osmâniyye aleyhinde bir netîce vermesi melhûz bulunduğu Amerika fevkalâde komiserliğinden bildiriliyor. Hudûdun muhâfazasıyla ba‘zı muharriklerin hudûdu geçmeleri ve Ermeniler'e ta‘arruz eylemeleri gibi devlet için netâ’ic‑i muzırra tevlîd edecek ahvâlin men‘‑i vukû‘u zımnında îcâb eden tedâbîr‑i mü’essirenin ittihâzı Erzurum vilâyetine tavsiye edilmiş olmakla vilâyet‑i aliyyelerince'de tekâyyüdât‑ı lâzime icrâsı mütemennâdır.


DH. KMS, 50‑3/13_4

Dâhiliye Nezâreti

Kalem‑i Mahsûs Müdüriyeti

Tarih: 13 Kânûn‑ı Evvel sene [1]335

Mahremdir

Sadâret‑i Uzmâya

Mütâreke Komisyonu Re’isi Fahreddin Beyefendi geçen gün nezd‑i çâkerâneme geldi ve Amerika Fevkalâde Komiseri Amiral Bristol cenâbları tarafından i‘tâ olunan iki kıt‘a muhtıra tercümesini tevdî‘ eylemekle berâber müşâru'n‑ileyh ile vukû‘bulan mülâkâtını hâvî bir varaka da verdi. Sûretlerini manzûr‑ı sâmî‑i fehîmâneleri olmak üzre leffen takdîm ediyorum. Mütâla‘asından rehîn‑i ilm‑i sâmi‑i Sadâretpenâhî'leri olacağı üzre Amiral Bristol iki şeyden bahs ve şikâyet ve bu bâbda tedâbîr‑i lâzime ittihâzını bir lisân‑ı kât‘î ile ifâde etmektedir. Bunlardan birincisi Kuvâ‑yı Milliye'ye mensûb ba‘zı eşhâsın Kafkasya Hudûdu'nu tecâvüz ile Ermeniler'e tasallut etmekte ve Mustafa Kemal Paşa ile Azerbaycan'da bulunan Enver beyninde muhâberât cereyân ederek Ermeniler'e karşı aynı sûretle hareket edilmekte olduğundan ve Tatarlar cânibinden vukû‘bulan talebe binâ’en Oltu'ya gönderilen üç Ermeni mümessiliyle muhâfızlarının Türk muharrikleri tarafından esîr edilerek mevkûfen Erzurum'a i‘zâm kılındığından bâhis olub fi'l‑hakîka bu hâl sahîh ise esbâb‑ı ma‘lûmeden dolayı esâsen pekde lehimizde olmayan Avrupa bilhâssa Amerika efkâr‑ı umûmiyyesinin aleyhimize tahvîline sebeb vereceği ve intihâz‑ı fırsat eden düşmanlarımız tarafından da şu vesîleden bi'l‑istifâde yeniden birtakım ilkâ’ât ve neşriyâtda bulunmak sûretiyle mukadderât‑ı devleti ta‘yîne salâhiyatdâr olan konferans nezdinde sû’‑i te’sîr husûle getirilmeye çalışılacağı cihetle âcizlerince muvâfık‑ı menfa‘at‑i devlet görülememektedir. Harbiye Nezâret‑i Celîlesine yazıldığı üzre taraf‑ı sâmî‑i âsafânelerindende bu bâbda îcâb edenlere evâmir‑i lâzime i‘tâsı mütemennâdır. Amiral Bristol'ca bâdi‑i şikâyet olan mevâddan ikincisi Merzifon'da ve daha sâ’ir ba‘zı yerlerde Amerikalılar cânibinden ahâlîye karşı icrâ edilegelmekte olan mu‘âvenâta mahallî hükûmetlerince müşkilât îkâ‘ından ibâret olup her kim tarafından olur ise olsun ve her hangi bir unsura mensub bulunur ise bulunsun bir maksad‑ı insâniyetkârâneye binâ’en vukû‘bulacak mu‘âvenâta karşı teshîlât‑ı mukteziye irâ’esini Hükûmet‑i Seniyyece akdem vezâ’if addedileceğine şüphe olunamaz. Hattâ geçenlerde aynı maksatla Anadolu'nun ba‘zı mahallerine gitmiş olan Amerikan hey’etlerine her türlü mu‘âvenât ve teshîlâtın ibrâzı için güzergâhda bulunan mahaller me’mûrîn‑i mülkiyesine hitâben gerek makâm‑ı âcizîden ve gerek taraf‑ı çâkerîden açık tavsiyenâmeler yazılmış ve bunlar mezkûr hey’etlere tevdî‘ edilmiştirki şu hâl Hükûmet‑i Osmâniyye'nin hüsn‑i niyyetine delîl olmak i‘tibâriyle şâyân‑ı kayd ve tezkârdır. Binâ’en aleyh hükûmât‑ı mahalliyece müşkilât gösterilmekte olduğuna dâ’ir Amiral cenâblarına vukû‘bulan ihbârât hakîkate mutâbık ve icrâ olunan vesâyâ ile kâbil‑i te’lîf görülememiş ma‘a hâzâ îcâb eden vilâyât ve elviyeye yeniden teblîğât îfâ olunmuştur.

Birde müşâru'n‑ileyh Amiral tarafından bu vesîle ile geçmiş zamâna â’id ba‘zı vekâyi‘den bahsedildiği ve bundan dolayı Hükûmet‑i Seniyye'ye atf‑ı mes’ûliyet olunduğu siyâk‑ı iş‘ârdan anlaşılıp harb‑i umûmî esnâsında re’s‑i idâreye geçmiş olan ba‘zı eşhâsın îk①eylediği ef‘âl ve ahvâlden Hükûmet‑i Osmâniyye cidden ve hâkîkaten pek müte’essir olmakla berâber bundan dolayı kendisinin mes’ûl ve mu‘âteb tutulması muvâfık‑ı hak ve adâlet olamaz. Devlet‑i Osmâniyye'nin zîr‑i idâresinde bulunan anâsır‑ı hristiyâniyye asırlarca müddet mevcûdiyetlerini, dinlerini, milliyetlerini tamâmen muhâfaza ettikleri halde henüz beş on sene zarfında on, oniki milyon nüfûsdan ibâret iken bugün ızhâr‑ı mevcûdiyet edemiyecek derecede mikdârı azalmış olan Makedonya'daki ahâlî‑i İslâmiyye hakkında ba‘zı devletler tarafından ta‘kîb edilen siyâset‑i imhâkârâne pîş‑i nazar‑ı insâfa alınırsa Hükûmet‑i Osmâniyye'nin teb‘asına karşı öteden beri nekadar müşfik ve rahîm olduğu ta‘ayyün eder. Düvel‑i Gâlibe tarafından hiçbir hakk‑ı meşrû‘a müstenid olmadığı halde İzmir'in Yunanlılar cânibinden işgâline ve Hey’et‑i Muhtelita'nın netîce‑i tahkîkâtıyla da tebeyyün ettiği üzre kadınlardan ve çocuklardan ibâret ma‘sûm birtakım Ahâlî‑i İslâmiyye'ye karşı envâ‘‑ı mezâlim icrâsına müsâ‘ade olunması gibi ahvâl meydanda iken Amiral Bristol'ün o bâbdaki beyânâtını sükût ile geçiştirmek münâsib olamaz zann‑ı âcizânesindeyim. Binâ’en aleyh müşâru'n‑ileyh hükûmet‑i metbû‘asına arz etmek üzre tevdî‘ ettiği muhtıralar muhteviyâtı hakkındaki Hükûmet‑i Seniyye'nin nokta‑i nazarını hâvî kendisine bir muhtıra î‘tâsını ricâ ettiği Fahreddin Beyefendinin varakası mündericâtından münfehim olduğundan yazılacak muhtırada icrâ’ât‑ı vâkı‘adan bahsedilmekle berâber rehîn‑i tasvîb‑i sâmî‑i Sadâretpenâhîleri olduğu takdîrde bu cihetin dahi sûret‑i münâsibede tasrîhini ve emvâl‑i metrûke için tanzîm edilip Meclis‑i Vükelâ'da der‑dest müzâkere bulunan kânûn lâyihasının da bir an evvel mevki‘‑i tatbîke vaz‘ına müterettib mu‘âmelenin icrâsını temennî eylerim. Ol‑bâbda.


DH. KMS, 50‑3/13_5

Cemâhîr‑i Müttefika‑i Amerika Komiseri Amiral Bristol âcizlerine tercümeleri merbût iki kıt‘a muhtırayı i‘tâ ile hükûmet‑i metbû‘asına arz‑ı keyfiyet etmek üzre bu muhtıralar muhteviyâtı hakkında Hükûmet‑i Seniyye'nin nokta‑i nazarını hâvî kendisine mukâbil muhtıra i‘tâsını ricâ etti. Esnâ‑yı mükâlemede kendisine dedim ki: "Mâzîde ser‑zede‑i zûhûr olan ahvâlden Hükûmet‑i Seniyye cidden müte’essirdir. Müsâdere olunduğu iddi‘â olunan emvâl ile ahzolunduğu beyân edilen vâridât Hükûmet‑i Seniyyece mahfûz değildir. Bunlar ba‘zı eşhâsın elinde mahvolmuştur. Hükûmet bunları cezâlandırmak ile meşguldür. Hükûmet‑i hâzırayı bundan mes’ul tutmak doğru olamaz. Hiçbir unsur istisnâ edilmeyerek bilcümle muhâcirîn ile eytâmına bezl‑i mu‘âvenet için hükûmet her türlü tedâbîri ittihâz eylemiş ise de vâridât‑ı hâzıra‑i devlet ve hazîne‑i celîlenin bu günkü hâlide mu‘âvenet için îcâb eden mebâliğ‑i külliyenin sarfına müsâ‘id değildir." Bunun üzerine Amiral: "Eğer Hükûmet‑i Osmâniyye mu‘âvenet edecek halde değil ise hiç olmazsa bizim tarafızdan edilen mu‘âvenete mâni‘ olmaması lâzımdır. Marsıvan'da (Merzifon) vaziyet daha iyi bir hâl kesbettiği hâlde Kayseri vesâ’ir yerlerde hükûmet tarafından îk①edilen müşkilât her türlü mu‘âvenete mâni‘ olmaktadır. Bu husûsda hükûmetin bilhâssa nazar‑ı dikkatini celbederim. Her türlü mu‘âvenet ve teshîlâtın irâ’esi için me’mûrîn‑i hükûmete evâmir‑i lâzime i‘tâsı îcâb eder" dedi. Bendenizde "Hükûmet‑i Seniyye'nin mu‘âvenete mâni‘ olmak şöyle dursun her türlü vesâ’it ile her gûnâ teshîlât icrâ edeceğini ve derhâl me’mûrîn‑i vilâyâta evâmir‑i kat‘iyye i‘tâ edeceğini size te’mîn ederim." cevâbını verdim. Amiral bir numaralı muhtıraya nakl‑i kelâm ederek Kuvâ‑yı Milliye'ye mensub ba‘zı eşhâsın Kafkasya Hudûdu'nu tecâvüz ile Ermenilere musallat olmakta olduğu ve Mustafa Kemal Paşa ile Azerbaycan'da bulunan Enver beyninde muhâberât cereyân etmekte ve Ermenilere karşı aynı sûretle hareket etmekte bulundukları ve bu ise bütün âlem nazarında ve bâ‑husûs konferans nezdinde Türkiye'nin aleyhinde bir netice hâsıl edeceği tabî‘î olduğu cihetle Hükûmet‑i Seniyye'nin bugibi ahvâlin men‘‑i tekerrürü zımnında derhâl tedâbîr‑i lâzime ittihâz eylemesi lüzûmunu ve her hâlde hükûmetin ya doğrudan doğruya yâhut Kuvâ‑yı Milliye ile teşrîk‑i mesâ‘î ile o taraflarda bilhâssa Kafkasya Hudûdu'nda âsâyişi muhâfaza için tedâbîr‑i şedîde ittihâz etmesi muktezî olduğunu ifâde ile tedâbîr‑i mukteziye ittihâz eylediğini kendisine bildirmekliğimi ricâ etti.


DH. KMS, 50‑3/13_6

Cemâhîr‑i Müttefika‑i Amerika Komiseri Amiral Bristol tarafından i‘tâ olunan muhtıra: Numara: 1

Ermenistan'dan vârid olan haberlere nazaran Azerbaycan Tatarlarına Karabağ üzerinden yer vererek Türkiye Ermenistanı'nın bir kısmıyla mübâdele etmeyi teklîf etmek üzre Ermenistan Hükûmeti'ne takarrub için Ermenistan'a Türk muharrikleri gönderilmek üzre imiş ve muslihâne bir işğâli müzâkere etmek maksadıyla Tatarların talebi üzerine "Oltu"ya gönderilen üçü Ermeni me’mûru olarak sekiz müslüman Türk muharrikleri tarafından esir edilerek otomobilleriyle birlikte Erzurum'a i‘zâm kılınmışlar ve el‑ân orada mevkûf imişler. Oltu'da tevkîf olunan Ermeni mümessili müslümanlar şunlardır: Kıt‘a Re’isi Kadimof, Doktor Gadciyef, Buyaz Bey, otomobilleri ve beş müslüman Ermeni muhâfızı.

Muhtıra: Numara 2

Türkiye İmparatorluğu'nun her tarafında muhtelif anâsıra mensûb pek çok muhâcir vardır. Hiçbir unsur istisnâ edilmeksizin işbu bî‑çâregâne mu‘âvenet için tedâbîr‑i mukteziye ittihâzı husûsunda Hükûmet‑i Osmâniyye mes’uldür. Ermeniler ile Rumlar aleyhinde irtikâb edilen cinâyâtdan dolayı bu cinâyât sebebiyle muzdarib olmakta olanlara mu‘âvenet Hükûmet‑i Osmâniyye'nin vazîfesi ve vezâ’ifinin birincisidir.

Eytâm için Hükûmet‑i Osmâniyye tarafından eşkâl‑i muhtelifede vaz‘ olunmuş bir vergi vardır. Emvâl‑i metrûke hakkındaki kânûn‑ı Osmânîye nazaran hânelerinden tehcîr edilen Ermenilerle Rumların emvâli Hükûmet‑i Osmâniyye'nin muhâfazası altındadır. Gayr‑i müslim anâsıra mahsûs me‘âbid ve manastırda bulunmakta olduğu halde Hükûmet‑i Osmâniyye tarafından müsâdere olunan kâbil‑i nakil eşyâ ile zî‑kıymet eşyâ, âsâr‑ı nefîse ve el yazıları vesâ’ireden dahî Hükûmet‑i Osmâniyye mes’uldür. Gayr‑i müslim anâsıra mahsûs me‘âbid ve manastırlara â’it emlâkın vâridâtı dört seneden beri Hükûmet‑i Osmâniyye tarafından alınmıştır.

Bâlâda zikrolunan husûsâta nazaran Türkiye'nin her tarafında el‑yevm hastalıkdan ve açlıkdan muzdarip olan Rum, Ermeni, Türk ve Kürd muhâcirleriyle eytâma mu‘âvenet edilebilecek mühim bir meblağ mevcutdur. Anâsırın hiçbiri istisnâ edilmeksizin memleketin her tarafında muhtâc‑ı mu‘âvenet olanlar hakkında tedâbîr‑i âcile ittihâzı Hükûmet‑i Osmâniyye'nin akdem vezâ’ifindendir. Eğer Hükûmet‑i Osmâniyye bütün âleme karşı ıslâhât icrâsı husûsunda âmâl‑i hâlisâne irâ’e etmek veyâhut da vukû‘a gelen ahvâli ta‘mîr eylemek arzu eder ise sâlifü'l‑beyân tedâbîri ittihâz eylemesi elzemdir.


DH. KMS, 50‑3/13_7

1‑Otomobilleri ve muhâfızlarıyla birlikte Erzurum'a getirildiği iddi‘â edilen Kıt‘a Re’isi Kadimof ve Doktor Gadciyef buyaz Bey nâmındaki Ermeniler hakkında tahkîkât‑ı lâzime icrâsıyla tahakkuku hâlinde tahliyesi zımnında Erzurum vilâyetine evâmir‑i mukteziye i‘tâsı.

2‑Kafkasya Hudûdu'nun muhâfazasıyla ba‘zı muharriklerin hudûdu geçmelerine ve Ermenilere ta‘arruz etmelerine ve Enver ile teşrîk‑i mesâ‘î eylemelerine mâni‘ olmak için Hudûd‑ı Hâkânî'deki vilâyetlere evâmir‑i lâzime i‘tâsı.

3‑Herhangi unsura mensûb olur ise olsun bilcümle muhâcirîn ile eytâma mu‘âvenet eden Amerika hey’etlerine îkâ‘‑ı müşkilât etmemek ve her türlü teşebbüslerinde mu‘âvenet etmek için vilâyâta evâmir‑i kat‘iyye i‘tâsı.


DH. KMS, 50‑3/13_8

Dâhiliye Nezâreti

Kalem‑i Mahsûs Müdüriyeti

Tarih: 16 Kânûn‑ı Evvel sene [1]335

Hâriciye Nezâret‑i Celîlesine

Amerika Fevkalâde Komiseri Amiral Bristol cenâbları tarafından Mütâreke Komisyonu Re’isi Fahreddin Beyefendiye verilip tercümeleri müşâru'n‑ileyh cânibinden tevdî‘ olunan muhtıraların birinde Kuvâ‑yı Milliye'ye mensûb ba‘zı eşhâsın Kafkas Hudûdunu tecâvüz ile Ermenilere tasallut etmekte oldukları ve Azerbaycanlıların talebi üzerine Oltu'ya gönderilen Kıt‘a Re’isi Kadimof Doktor Gadciyef ve Buyaz Bey nâmlarında üç Ermeni mümessiliyle muhâfızlarının Türk muharrikleri tarafından esîr edilerek otomobilleriyle birlikte Erzurum'a i‘zâm kılındıkları ve kendilerinin el‑yevm orada mevkûf bulundukları ve bu ahvâl ve harekâtın bilhâssa konferânsda Devlet‑i Osmâniyye aleyhinde bir netîce vermesi melhûz bulunduğu bildirilmesi üzerine Erzurum vilâyetine vesâyâ‑yı lâzime icrâ kılnmış idi. Bu kere cevâben alınan telgrafnâmede Kafkas Hudûdu'nun muhâfaza‑i askeriye altında bulunmasına göre hudûd hâricine tahrîk ve tasallut maksadıyla kimsenin geçmesine imkân olmadığı ve şimdiye kadar öyle bir hâl vukû‘bulmadığı gibi o nâmlarda üç Ermeni mümessilinin vürûd ile tevkîf edildiklerine dâ’ir gerek cihet‑i mülkiye ve gerek cihet‑i askeriyece bir gûnâ ma‘lûmât ve istidlâ‘ât bulunmadığı beyânıyla Amiral Bristol cenâblarına vukû‘bulan ihbârâtın ba‘zı makâsıd‑ı muzırranın istihsâli maksadına mübtenî olacağı mes’elenin asıl ve esâsı olmamasından istidlâl edilmekte olduğu ityân kılınmış olmakla komiserliğe ona göre ma‘lûmât i‘tâsı mütevakkıf‑ı inâyet‑i aliyye‑i nezâretpenâhîleridir. Ol‑bâbda.


DH. KMS, 50‑3/13_9

Bâb‑ı Âlî

Dâhiliye Nezâreti

Şifre Kalemi

Tarih: 13 Kânûn‑ı Evvel sene [13]35

Mahreci: Erzurum

C[evâb] 11 Kânûn‑ı Evvel sene [13]35 ve 8659 numaralı şifreye. Kafkas Hudûdu'nun muhâfaza‑i askeriye altında bulunmasına göre hudûd hâricine tahrîk ve tasallut maksadıyla kimsenin geçmesi imkânı olmadığı ve şimdiye kadar öyle bir hâl vukû‘bulmadığı gibi Kadimof Doktor Gadciyef Buyaz denilen Ermeni mümessilinin de Erzurum'a vürûd ve tevkîfine dâ’ir gerek cihet‑i mülkiye ve gerek cihet‑i askeriyece bir gûnâ ma‘lûmât ve istidlâ‘ât gayr‑i mevcût bulunmuş ve Amerika Fevkalâde Komiserliğine vukû‘bulan ihbârât ba‘zı makâsıd‑ı muzırranın istihsâli maksadına mebnî olacağı mes’elenin asıl ve esâsı olmamasından istidlâl edilmiş olduğu ma‘rûzdur.

Fî 13 Kânûn‑ı Evvel sene [13]35

Erzurum Vâlisi

Reşid


866_28

DH. KMS, 50‑3/17_2

Bâb‑ı Âlî

Dâhiliye Nezâreti

Şifre Kalemi

Tarih: 1 Kânûn‑ı Sâni sene [13]36

Mahreci: Van

Müsta‘celdir. Mütegaddem telgraflara lâhıkdır.

Barzan ve Zibar aşâyiri üzerine hareket eden Nasturi ve Ermenilerden mürekkeb İngiliz kuvvetleriyle aşâyir‑i merkûme arasında vukû‘bulan müsâdemede tarafeynden üç dörtyüz kişi maktûl düşdüğü ve bir rivâyetde Barzânlıların vilâyet hudûduna karîb Mizivri nâhiyesine çekilip İngilizler tazyîkde devâm ederse vilâyet dâhiline ilticâ edecekleri ve diğer rivâyetde aşâyirin İngilizlere galebe edip kendilerinden dört top aldıkları haber alındığı ve mesâfenin uzaklığı hasebiyle hakîkat‑i hâli anlamak üzre gönderilen sâ‘îlerin henüz avdet etmediği berâ‑yı ma‘lûmât arz ve aşâyir‑i mezkûrenin vilâyete ilticâ ettikleri ve İngilizlerin ta‘kîbâtda bulundukları halde ittihâz olunacak hatt‑ı hareketin irâdesi istîzân olunur.

Fî 27 Kânûn‑ı Evvel sene [13]35

Vâli

Midhat


867_30

DH. KMS, 50‑3/28_1

Dâhiliye Nezâreti

Kalem‑i Mahsûs Müdüriyeti

Evrâk‑ı Umûmî Numarası: 105

Tarih: 9 Şubat sene [13]36

(Şifre)

Sivas Vilâyetine

İngiliz Şark Halı Şirketi Sivas şu‘besinin me’mûrîn‑i mahalliye tarafından taharrî olunarak yirmibir adet İngiliz bayrağı alındğı mezkûr şu‘be tarafından telgrafla bildirildiği ve bu hâdisenin vukû‘u doğru ise bir mâhiyet‑i ciddiyyeyi hâ’iz olduğuna âcilen tahkîkât icrâsı ve tecâvüz vukû‘bulduğu takdîrde tazmînât i‘tâsı ve bayrakların i‘âdesi ve mütecâvizlerin şiddetle cezâlandırılması İngiliz Fevkalâde Komiserliğinden iltimâs edildiği Hariciye Nezâreti'nden bildiriliyor. Bu bâbda vilâyetce olan ma‘lûmâtın ve tecâvüzât‑ı vâkı‘a sahîh ise ne yapıldığının hemen iş‘ârı mütemennâdır.


DH. KMS, 50‑3/28_4

Bâb‑ı Âlî

Dâhiliye Nezâreti

Şifre Kalemi

Tarih: 10 Şubat sene [13]36

Mahreci: Sivas

C[evâb‑ı] 9 Şubat sene [1]336. Gerçi mevzû‘‑ı bahs olan binâ mukaddemâ bir müddet İngiliz Şark Halı Şirketi tarafından işgâl edilmiş ise de seferberlik ibtidâsından i‘tibâren güzerân eden beş seneden beri orada ne halı yapıldığı ve nede şirketin mevcut olduğu yokdur. Ve el‑yevm bir İngiliz şirketine â’it olduğuna dâ’ir bir alâmet ve ma‘lûmât da mefkûddur. El‑hâletü‑hâzihi ma‘a â’ile üç Ermeni tarafından iskân olunan ve ara sıra ba‘zı Ermenilere kulüb tarzında mahall‑i içtim①olan bir hâneden başka bir şey değildir. Geçenlerde mezkûr hâneye kaçak tütün getirildiği polis dâ’iresine ihbâr olunması üzerine usûlen reji kolcuları ve polis me’mûrları ma‘rifetiyle hey’et‑i ihtiyâriye huzûrunda icrâ kılınan taharriyâtda ihbâr olunan tütün elde edilememiş ise de oradaki Ermenilerle bi't‑tab‘ hiçbir münâsebet ve ta‘alluku olmayan yirmi kadar İngiliz bayrağı görülmesiyle hiçbir maksad‑ı mahsûsa müstenid olmayarak berâ‑yı muhâfaza mezkûr hâneden alınmıştır. Başka türlü düşünmek için bir sebep olamaz. Bu bayrakların mukaddemâ mezkûr binâda mü’esses olan halı şirketine â’idiyeti komiserlikten bildirilmesine nazaran yerine i‘âde edilmiştir. Ne mezkûr hâneye ve nede içerisindekilere bir gûnâ tecâvüz ve ta‘arruz ve tazmîni mûcib bir zarar îk①edilmiş değildir. Buradan komiserliğe vâkî‘ olan iş‘ârda mes’elenin bilâ‑mûcib başka şekilde gösterilmek istenilmesi sebebi anlaşılamadığı polis müdüriyeti ifâdesiyle ma‘rûzdur.

Fî 10 Şubat sene [1]336

Vâli

Reşid


868_8

DH. KMS, 52‑1/12_1

Dâhiliye Nezâreti

Kalem‑i Mahsûs Müdüriyeti

Tekfurdağı Mutasarrıflığına Telgraf

Orada bulunan altıyüz Ermeni muhâcirînin te’mîn‑i i‘âşesi himmet ve mesâ‘înizden muntazardır efendim.

Fî 28 Nisan sene [1]335


869_14

DH. KMS, 52‑1/45

Dâhiliye Nezâreti

Kalem‑i Mahsûs Müdüriyeti

Tarih: Fî 11 Mayıs sene [1]335

Nâzır Mehmed Ali Bey Efendi Hazretlerinden Edirne Vâlisi Salim Paşa'yaTahrîrât

Tekfurdağı tehcîrinde alâkadar ba‘zı eşhâsın bugünde orada Ermenilik aleyhinde hâl‑i fa‘âliyetde bulunduklarına ve ifâdât‑ı sâ’ireye dâ’ir Papasyan Ohannes ve rüfekâsı tarafından makâm‑ı sâmî‑i Sadâretpenâhîye bi't‑takdîm tevdî‘buyurulan varaka leffen savb‑ı vâlâlarına irsâl kılınmış olmakla tahkîkât‑ı serî‘a icrâsıyla iktizâsının ifâ ve netîcesinin inbâsı mütemennâdır. Ol‑bâbda.


870_26

DH. KMS, 52‑2/79_2

İstanbul Polis Müdîriyyet‑i Umûmiyyesi

Kısm‑i Siyâsî Müdîriyyeti

1343

Mahrem ve Müsta‘celdir

Dâhiliye Nezâret‑i Celîlesi

Devletlü Efendim Hazretleri

Evvelcede arzolunduğu üzre Ermeni eytâmının şunun bunun tarafından sûret‑i cem‘i hakkında mahsûs olan [hissedilen] yolsuzluklar bir müddetden beri daha hâdd bir tarzda vukû‘a gelmekde ez‑cümle hüviyyetleri münâza‘un‑fîh olan ba‘zı Ermeni eytâmının tezâhür‑i milliyyetleri hakkındaki tahkîkâtın icrâsına değin iskân ve i‘âşeleri zımnında Amerikalı ve Türk ve Ermeni olmak üzre üç kadından mürekkeb bir hey’et teşekkül etmiş ve bunların nezâreti tahtında bir hâne ihzâr ve îcâr edildiğinden bahisle Ermeni eytâmını berây‑i teslîm İslâm hânelerinden Osmânlı polislerine mürâca‘ata lüzûm görülmeksizin Düvel‑i İ‘tilâfiyye polislerinin mu‘âvenetiyle ve bir sûret‑i mütecebbir‑ânede cem‘ ile henüz müdîriyyet‑i âcizîye mezkûr hânenin nerede ve kimlerin taht‑ı idâresiyle ne gibi bir maksadla teşekkül ettiği mechûl bulunan mahall‑i mezkûr nâmına Patrikhâne'ye â’id Ermeni Dârü'l‑eytâmına nakledilmekde bulunmuşdur. Buna delîl olmak üzre İslâm Kadınları Çalışdırma Cem‘iyyet‑i İslâmiyyesi'nin kuyûduyla müsbet olduğu üzre Guli ve Cemîle isminde iki kız o sûretle alınmış ve Çengelköyü'nde Fıçıcı Sokağı'nda yirmi altı numaralı hânede Yüzbaşı Âbidîn Bey'in â’ilesinden Ni‘met nâmında bir İslâm kızı dahî cebren alınarak mukaddemâ Patrikhâne'de üç gün kaldıkdan sonra İslâmiyyeti tahakkuk etmesiyle â’ilesine teslîm edilmiş ise de mezbûre yine Ermeniler tarafından kaçırılmış ve Üsküdar'da Papas Hamayan Efendi tarafından alınan Kürd Guri nâmındaki kızın dahî İslâmiyyeti muhakkak bulunmuş ve İhtiyât Küçük Zâbit Mektebi'nde bir kardeşi de mevcûd olması hasebiyle berây‑i muvâcehe müdîriyyete i‘âdesi için Ermeni Patrikhânesi nezdinde müdîriyyet‑i âcizînin vukû‘ bulan teşebbüs ve mesâ‘îsi de akîm kalmışdır. Patrikhâne'nin münhasıran Ermeni eytâmı için çalışması esâs vezâ’ifinden iken bu miyânda keyfiyyetin Kürd İslâm çoçuklarıyla Rumeli'den hicret eden ahâlî‑i İslâmiyye'nin bir mahalden getirmiş oldukları ba‘zı sıbyâna da teşmîl etmekte bulunmuşdur. Evvelâ zikrolunan hâne ve hey’et idâresinin keyfiyyet‑i teşekkülü ve müdâhalât‑ı vâkı‘aya mâhiyyet‑i me’zûniyyeti hakkında cânib‑i hükûmetden hiçbir müsâ‘ade alınmamış olması ve bu gibi nâmûs ve hukûk‑ı dîniyye‑i âmmeye ta‘alluk ve te’sîr eden ahvâlde yalnışlık vukû‘a gelmemesi için esâsen vazîfe‑dâr olan me’mûrîn ve ve devâ’ir‑i hükûmet‑i resmiyyenin tavsîti noktasına ehemmiyyet verilmeyerek Düvel‑i İ’tilâfiyye mümessillerinin ba‘zılarına birer sûretle hulûl ve bunları bi't‑tavsît istihsâline muvaffak oldukları vesîkalara istinâden ba‘zı coşkun Ermeni gençlerinin mesken ve tesettür‑i nisvâna müte‘allik hukûku gözetmeyerek istedikleri yerlere bî‑pervâ girerek ve hiçbir i‘tirâz ve müdâfa‘ayı dinlemeyerek iddi‘â ve zehâb‑ı mücerredle İslâm çocuklarını toplamaları ve Patrikhâne'nin vâsi‘ mikyâsda hôd‑be‑hôd tedâbîr ve tertîbât‑ı meşrûhaya girişerek hissiyyât‑ı İslâmiyye'yi rencîde edecek sûretde Kürd kızlarından ve sâ’ir milel‑i İslâmiyye'ye mensûb çocuklardan i‘mâl‑i nüfûz ile edille‑i lâzımeye müstenid olmayarak istediklerini alıb ihtifâ ettirmekdeki harekâtı ehemmiyyetle nazar‑ı dikkati câlib bulunmuş ve hattâ mu‘âmelât‑ı vâkı‘adan pek müte’essir görünen İslâm müştekîleri müdîriyyet‑i âcizîye mütevâliyen mürâca‘atla kendilerine â’id İslâm çocuklarından Ermeni addi bahânesiyle mahrûmiyyetlerine mânî‘ olacak tedâbîr‑i âdilenin ittihâzı için bast‑i şikâyet ve intizâr‑ı ma‘delet etmekde bulundukları


DH. KMS, 52‑2/79_3

gibi bu gibi müte’essirlerin sevk‑i ye’s ile bağteten bir araya gelib çocuklarının aşırıldıkları mahallere cebren duhûl ve istirdâd‑ı evlâd azm ve tasavvur‑ı kat‘îsinde bulundukları mevsûkan his ve istihbâr kılınmışdır. Zabıtaca îcâbât‑ı zâbıtaya tamâmıyla tevessül edilmek tabî‘i ise de mes’ele‑i mezkûrenin beyne'l‑İslâm te’sîrât‑ı müstevliyesi âcilen nazar‑ı dikkate alınmak vücûbuda der‑kâr idüğünden ba‘de‑mâ alınacak çocukların her hâlde Osmânlı zâbıtasına îzâhât‑ı kâfiye i‘tâsından sonra icrâ kılınacak tahkîkât‑ı mevsûka netîcesinde alınıb Ermenilere i‘âdesi lâzım gelen kısmının keyfiyyet‑i istirdâd ve teslîminde gayr‑i mes’ûl ellerin zinhâr karıştırılmayıb münhasıran polis idâresinin tavsît edilmesi ve münâza‘alı olub hüviyyet‑i kat‘iyyeleri anlaşılmadan alınmış olan mârrü'l‑arz çocuklarla Ermenilerle kat‘iyyen alâkası olmadığı tehcîrden mukaddem her gûnâ tezvîrden âzâde mübrez nüfûs tezkiresiyle sâbit olan Eyüb'de Ümmü Sinân Dergâhı Şeyhi Nûreddîn Efendi'den alınan Afîfe Cinân ve Ortaköy'de Doktor Necîb Bey'in hânesinden doğrudan doğruya ve sûret‑i cebriyyede hânesine duhûl sûretiyle alınan Kevser nâm çocukların da tedkîkât‑ı lâzımeleri ikmâl ve intâc olunmak için polis idâresine i‘âde ettirilmeleri ve bi'n‑netîce vukû‘u melhûz olan fenalıklara meydân verilmemek üzre bu husûsda Patrikhâne ile Hükûmet arasında müttehiden icrâ kılınacak tahkîkât ve tedkîkâta göre hall‑i keyfiyyet edilmek üzre münâsib bir karâr ve usûl ittihâzı ve bu miyânda Düvel‑i İ’tilâfiyye zâbıta ve polislerinin sâlifü'l‑arz coşkun Ermeni gençlerinin işe müdâhale ettirilmemeleri için Düvel‑i İ’tilâfiyye mümessilleri nezdinde teşebbüsât‑ı ciddiyyede bulunulması lüzûmu kemâl‑i ehemmiyyetle arzolunur. Ol bâbda emr ü fermân hazret‑i men lehü'l‑emrindir.

Fî 28 Nisan sene [1]335

Polis Müdîr‑i Umûmîsi

İmzâ


DH. KMS, 52‑2/79_4

İstanbul Polis Müdîriyyet‑i Umûmiyyesi

Kısm‑i Siyâsî Müdîriyyeti

1435

Dâhiliye Nezâret‑i Celîlesi

Devletlü Efendim Hazretleri

Muhterem kabinenin hukûk‑ı memlekete bir mecrâ‑yi selâmet vermeye ma‘tûf olan âmâl ve mesâ‘î‑i hâlisesi cümle me’mûrînce ve bi'l‑hâssa polisce şâyân‑ı iktidâ addedilmişdir. Ancak şu maksad‑ı âlîye hâlen te’sîr eden ve belki günden güne mahâzîrini artıran ba‘zı ahvâle tesâdüf olunmakda ve bunların ahvâl‑i hâzıranın nezâketini teslîm etmekle berâber büsbütün meskûtun‑anh geçilmesi ve bir nokta‑i salâh aranılmaması şâyân‑ı mülâhaza görülmektedir. İşte bu nikâtı der‑pîş‑i nazar ederek ba‘zı ma‘rûzât‑ı nâciz‑ânede bulunmayı vecîbe‑i sadakat addeylerim.

Şöyleki: Ahvâl‑i mezkûreden birincisi tahliye‑i me’cûr mes’elesidir ki dâhil‑i şehirde emâkîn ve akârât kısmen kontratolu kısmen de kontratosuz olarak îcâr edile gelmekde ve her ikisi nazar‑ı kânûnda mu‘teber tutulmakda olub sâhiblerini irzâ edemeyen müste’cirler hakkında protesto ve sulh mahkemesine mürâca‘atla el‑yevm mer‘î bulunan Îcâr ve İstîcâr Nizâmnâmesi'ne tevfîkan kendilerine on beş gün zarfında tahliye‑i me’cûr ettirmek mümkin ve umûm sekene‑i memleket ancak bu tarîk‑i kânûnî ile te’yîd ve te’mîn‑i hukûk ederek başka bir sûret‑i mu‘âmeleye gayr‑i me’lûf iken mûcir sıfatında bulunan gayr‑i müslimler ba‘zı teşvîkât‑ı hafiyye ile vatandaşlık hukûkunu muhâfazada ihmâl ve mu‘âmelât‑ı medeniyyede kavâ‘id‑i umûmiyyeden inhirâf ile İ’tilâf mümessillerini ikn①ve tavsît ederek bunlardan muhtelif ictihâdda bulunan ve kavânîn ve âdât‑ı mahalliyyeden haber‑dâr olmayanlar tarafından hiçbir tahkîk ve tavassut‑ı resmiyye dahî polis ve huzûru meşrût olan hey’ât‑ı ihtiyâriyye istishâbına lüzûm görülmeksizin gâh gece ve gâh gündüz bî‑pervâ makarr‑ı nisvân olan mahallere duhûlü ve mu‘âmele‑i icbâriyye ve tehdîdiyye ile mukîmlerini ihrâc ve ba‘zan eşyâ‑yi beytiyyelerinden de mahrûm edilmekde ve nâdiren bu gibi makâsidin tervîcine devâ’ir‑i hükûmete dahî iltimâs tarzında mürâca‘at olunmaktadır. Gayr‑i müslimlerin tuttukları şu meslek müslimlerin râhat‑ı ikâmet ve imkân‑ı ticâretlerini selb ile iktisâden dahî kendilerine tagallüb etmek ve onlardan enzâr‑ı ecânibi her nasıl olur ise olsun tenfîr eylemek ve Kânûn‑i Esâsî'mizin ve hukûk‑i beşerin kemâl‑i adl ve müsâvâtla muhâfazasına ma‘tûf olan Avrupa hukûk‑ı ümeminin, ikâmet‑gâhları olan her türlü ta‘arruzdan me’mûn kılan kavâ‘id‑i mü’eyyidesi hâricinde bulundurmak gibi mahâzîr‑i adîde‑i inzibâtiyye ve siyâsiyyeyi tevlîdden hâlî kalmayacağı bedîhîdir. Bununla berâber suver‑i gayr‑i kânûniyye ile ikâmet‑gâhlarından çıkarılanlar hukûk‑i zâtiyyelerinin polisce ihtilâle sebebiyyet verilmiş tarzında telakkî‑i mu‘âmele ile ilişemedikleri ecânib‑i mütecâvizeye bedel polisler aleyhinde mahâkim nezdinde ikâme‑i da‘vâ ve ta‘kîb‑i mes’ûliyyet cihetine meyl edilmesi de me’mûrîn‑i zâbıtanın îfâ‑yi vazîfede mütereddid kalmalarını ve haysiyyet‑i resmiyyelerinin de halel‑dâr olmasını intâc etmektedir. Gerçi dâhile tehcîr edilmiş Rum ve Ermenilerin avdetleri üzerine emvâl‑i gayr‑i menkûlelerinin hükûmetçe tahliye ve idâreten kendilerine teslîmi vâreste‑i tereddüd ve i‘tirâz ise de şehir dâhilindeki mesâkin ve dekâkînin ihrâcları ber‑vech‑i meşrûh kavâ‘id‑i idâriyyeye tâbi‘ olan muhâcirîn yerleşdirilmiş olmayıb mûcir ile müste’cirler arasında akdolunmuş mukâveleye müsteniden ihtirâz olunan hakk‑ı ikâmetin her hâlde turuk‑ı kânûniyye ile hâl ve mu‘âmele‑i idâriyyeden istisnâsı muktezâ‑yi adl ve kânûn ve vâcibe‑i hükm‑i meşrûtiyyet olmak ve Hükûmet‑i Seniyye'nin teşebbüsât‑ı âdilânesi sâyesinde artık devre‑i kânûnîye girilmiş bulunmak i‘tibârıyla ne derecede lâzimü'r‑ri‘âye bir keyfiyyet olduğu âzâde‑i arz ve teşrîhdir. Ahvâl‑i mezkûreden ikincisi bi'l‑cümle milletlerin hukûk‑ı mümtâzesinden olan taharrî‑i mesâkin mâddesi i’tilâf mümessillerine mensûb olanların her biri tarafından kavânîn‑i mahalliyyeye ri‘âyet olunmayarak tecvîz ve iltizâm edilmesidir. Esbâb‑ı dâhilînin muhtâc olduğu tedâbîr ve fa‘âliyyet‑i inzibâtiyyede ve anâsır‑ı gayr‑i müslimenin taktîl ve tehcîr işlerinde maznûn bulunanlar hakkında tahkîkât‑ı ibtidâ’iyye îfâ ve delâ’il‑i mümkine istihsâliyle îcâb edenlerin taharrî ve der‑desti ve İ’tilâf mümessillerince ittihâz olunan mukarrerâtın tatbîk ve ta‘kîbi emrinde polis idâresince dirîg‑i mesâ‘î edilememekde ise de râhat‑i âmmeyi selb ve nüfûz‑i resmî ve siyâsîsini tenkîs ile menâfi‘‑i gayr‑i meşrû‘alarını te’mîn etmek için anâsır‑ı gayr‑i müslimeden fırsat‑cû‑yi şerr ve mefsedet olanlar envâ‘‑i desâyis ve tasnî‘ât tertîbiyle ve İ’tilâf mümessilleri nezdinde kendilerinden müstahdem ve mâhiyyeti meşkûk tercümânların inzimâm‑ı mu‘âvenet ve delâletiyle ba‘zı mümessiller ve bunların âmâl ve evâmîrini tatbîk eden kendi mensûbları gece olsun gündüz olsun veyâ derûnda zükûrdan kimse bulunsun bulunmasın hukûk‑ı nisvâna da ri‘âyet etmeksizin istedikleri hânelere girerek cinâyât‑ı sâbıka ve en âdî hukûk ve ticâret da‘vâlarından dolayı nokta‑i nazarlarına muvâfık olan taharriyyât icrâ ederek der‑dest ve tevkîf ve mu’ahharen polis dâ’iresine i‘zâm gibi hâlât tevâlî etmekde ve bunların o sûretle esnâ‑yi tevkîflerinde araya metâlib‑i gayr‑i meşrû‘a girerek bunun için tehdîd ve imtidâd‑ı tevkîf tarzında ba‘zı mu‘âmelât revâ görülmektedir. Şu hâl İ’tilâf mümessillerini haksız ve kânûnsuz icrâ’ât‑ı muhtelifeye sevke muvaffak olan vesâ’it‑i gayr‑i mes’ûlelerinin eser‑i tesvîlât ve intifâ‘ı olduğu bedîhîdir. Bir mümessilin hall ve intâc ettiği bir mâddeyi diger mümessil fesh ile başka şekle irc①eylemek ve bu sûretle bir husûs için muhtelif tabakâtdan karâr sâdır olmak gibi ahâlînin hatt‑ı hareketini şaşırtan ve nüfûz‑ı hükûmeti ahâlî ve ecânib nazarında sekte‑dâr kılan ahvâl dahî mu‘âmelât‑ı meşrûhaya inzimâm eylemektedir. Böyle doğrudan doğruya hükûmete ve me’mûrîn‑i zâbıtaya mevdû‘ olan ve kavânîn‑i mevdû‘a dahî mütareke‑nâme ahkâmıyla mü’eyyed bulunan vezâ’ifin hâkimiyyet‑i Osmâniyye'yi ve hukûk‑i dâhiliyyeyi ihlâl eder tarzda İ’tilâf mümessillerinin her biri tarafından muhtelif ictihâd ve mubâyin karârlarla başka başka vesâ’it‑i gayr‑i mes’ûlenin taht‑ı te’sîrât ve icrâ’âtında bulunması tebe‘a‑i Osmâniyye'nin müslim ve nâmûslu gayr‑i müslim aksâmını pek müte’essir ve bîzâr eylediği ehemmiyyetle hissedilmektedir. Binâ’en‑aleyh İ’tilâf mümessillerinin hôd‑be‑hôd mesken ve emâkin‑i mukaddesenin taharrîsi ve doğrudan doğruya âdem der‑dest ve tevkîf etmesi ve devâ’ir‑i idâre‑i hükûmete ve mahâkime â’id olan de‘âvî‑i cezâ’iyye ve hukûkiyyeye müdâhale eylemesi gibi ahvâle bir ân evvel nihâyet verilerek yalnız zâbıtaca lüzûm görünecek husûsâtda mu‘âvenet etmek veyâ ba‘zı istihbârâtı mevki‘‑i tedkîke berây‑i vaz‘ teblîğ eylemek ve taharrî‑i mesken ve eşhâs der‑desti keyfiyyeti ahkâm‑ı kânûniyye dâ’iresinde vazîfe‑dâr ve mes’ûl olan polis idâresine hasretmek sûretiyle İ’tilâf mümessillerinin dâ’ire‑i i‘tidâl ve ihtiyâta ircâ‘ı ve şeref‑i hükûmet ve haysiyyet‑i zâbıtanın muhâfazasıyla enzâr‑ı âmmede ahvâl‑i meşrûha delâletiyle hâsıl olan sû’‑i te’sîr ve tefehhümün ref‘i esbâbının istikmâli vücûb‑i serî‘ tahtındadır. Ahvâl‑i mebhûseden üçüncüsü nisvân‑ı İslâm'a karşı İ’tilâf mümessillerine mensûb zâbitânın i‘tiyâd ettikleri vaz‘ u hareketdir. Bunlar pespâye olan nisvân‑ı İslâm'ı tedârikle alenen sefâhat mahallerine sevk ve istishâb etmekde nâmûs‑ı İslâmiyyet'i enzâr‑ı agyârda çirkin bir şekl ve mâhiyyetde göstermekde bulunduğu gibi, ahâlî‑i İslâmiyye'nin de hissiyyât‑ı kalbiyyelerini rencîde etmekden ve bi'n‑netîce bir fesâdı istilzâm eylemekden hâlî kalmayacağı bedîhî bulunmuşdur. Bu bâbda polisce mümkin olan tedâbîr‑i mâni‘adan geri durulmuyorsa da zâbitân‑i mûmâ‑ileyhimin her biri birer hâkim‑i münferid vaz‘iyyetinde bulunmak i‘tibârıyla cüz‘î bir ta‘rîz olunsa her türlü harekât‑ı gayr‑i kânûniyyeyi bî‑pervâ tevessül etmektedir. Binâ’en‑aleyh bunların âdâb ve nâmûs‑ı memleketle nâ‑kâbil‑i te’lîf olan harekât‑ı mezkûre ve mümâsilelerinin men‘‑i devâmı çâresinin te’mîni noktasının ne derecede hâ’iz‑i ehemmiyyet olduğu vâreste‑i tizkârdır. Ahvâl‑i mebsûtadan dördüncüsü muhâcirîn‑i İslâmiyye'den bir çoklarının tebdîl‑i tâbi‘iyyet hakkında ba‘zı hareketleridir. Memâlik‑i Osmâniyye'ye eski ve yeni olarak muhâcereten gelerek usûlü dâ’iresinde tâbi‘iyyet‑i Osmâniyye'yi istihsâl ve nüfûs tezkiresi ahz etmiş ve burada hidmet‑i askeriyyesini de îfâ etmiş olanların emr‑i iskân ve terfîhlerinde adem‑i muvaffakıyyetlerinden hâsıl ettikleri ye’s ve ba‘zı ecânibin bundan bi'l‑istifâde iltizâm ettikleri mu‘âmele‑i ıtmâ‘iyye üzerine mütevâliyen Sırb ve Yunan tâbi‘iyyetlerine girerek ve mezkûr hükûmetlerin buradaki mümessil ve me’mûrları tarafından masârif‑i seferiyye ve esbâb‑ı nakliyyeleri te’mîn olunarak mahallerine sevk edilmekde ve bu bâbda devâ’ir‑i zâbıta ve hükûmet‑i mahalliyye haber‑dâr edilmemektedir. Tebe‘anın Tebdîl‑i Tâbi‘iyyet Mâddesi'ne Tâbi‘iyyet Kânûnu'da münderic ahkâm ve şerâ’ite tâbi‘ olub bunun hâricinde o kabîl mu‘âmele aslâ kâbil‑i tecvîz olamayacağına ve Hukûk‑ı Esâsiyye‑i Osmâniyye'ye te’sîr‑i küllî îk①edeceğine binâ’en mu‘âmelât‑ı mezkûrenin men‘‑i devâmını te’mîn edecek bir teşebbüs‑i âdil ve âcilin ittihâzı lüzûmu der‑kârdır. Beşincisi dahî Rum ve bi'l‑hâssa Ermeni eytâmının celb ve cem‘i bahânesiyle ba‘zı coşkun gayr‑i müslimlerin mümessillerin sahâbetine istinâden mesken taharrîsi ve İslâm çocuklarını gayr‑i müslim addiyle hiçbir feryâd ve i‘tirâzı dinlemeyerek almaları emrinde vukû‘a getirilen yolsuzluklara dâ’ir olub tafsîlâtı fî 28 Nisan sene [1]335 târîh ve bin üç yüz kırk üç numaralı müzekkire‑i âciz‑ânemle arzedilmiş olduğundan burada tekrârına lüzûm görülememişdir. Tafsîlât‑ı ma‘rûzaya nazaran Düvel‑i İ’tilâfiyye mümessilîn‑i siyâsiyyesi nezdinde diplomasi tarîkıyla teşebbüsât‑ı ciddiyyede bulunulduğu takdîrde akl ü mantık ve kânûn [ve] adâlete tatbîk‑i hareket etmeyi kendilerine şi‘âr ittihâz eden mümessilîn‑i müşârün‑ileyhimin bu bâbda Hükûmet‑i Seniyye'nin efkâr ve icrâ’ât‑ı adâlet‑perverânesine her vechile müzâheret edecekleri bî‑reyb ü gümân olmağla icrâ‑yi îcâbı menût‑ı re’y ü takdîr‑i fahîm‑âneleridir. Ol bâbda emr ü fermân hazret‑i men lehü'l‑emrindir.

Fî 2 Mayıs sene [1]335

Polis Müdîr‑i Umûmîsi

İmzâ


DH. KMS, 52‑2/79_1

Dâhiliye Nezâreti Kalem‑i Mahsûs Müdîriyyeti

Târîh‑i Tebyîz: 6 Mayıs sene [1]335

Hâriciye Nezâret‑i Celîlesi Cânib‑i Âlîsine

Hüviyyetleri münâza‘un‑fîh olan ba‘zı Ermeni etfâlinin ta‘yîn‑i milliyetleri hakkındaki tahkîkâtın hitâmına kadar iskân ve i‘âşeleri için Amerikalı Türk ve Ermeni olarak üç kadından mürekkeben bir hey’et teşkîl ederek Osmânlı polislere ma‘lûmât verilmeksizin Düvel‑i İ’tilâfiyye polislerinin mu‘âvenetiyle bu kabîl eytâmın İslâm hânelerinden cebren alınmakda ve kimin idâresinde ne gibi bir maksadla te’essüs ettiği polisçe mechûl bulunan Patrikhâne'ye â’id Ermeni Dârü'l‑eytâmı'na sevk olunmakda bulunduğundan ve İ’tilâf mümessillerinden aldıkları vesîkalara müsteniden bir takım coşkun Ermeni gençlerinin tesettür‑i nisvâna â’id hukûku tanımayarak cebren İslâm hânelerine duhûl ile ebeveyni ma‘lûm ve ber‑hayât olan İslâm kızlarını bile almakda olduklarından ve bu gibi İslâm kızlarının ebeveynlerine teslîmi hakkında Patrikhâne'ye vukû‘ bulan teblîgât ve mürâca‘atdan semere hâsıl olmadığından ve bu sûretle Patrikhâne'ye götürülen İslâm kızlarının mensûbîni birleşerek bağteten çocuklarının aşırıldıkları mahallere duhûl ve bunları istirdâd azm‑i kat‘îsinde bulunacakları hissedildiğinden ve hangi â’ilelerden kaç İslâm çocuğunun el‑yevm bu sûretle aşırıldığından bahisle bu bâbda bir karâr‑ı kat‘î ittihâzı ve Düvel‑i İ’tilâfiyye mümessillerine teblîgât‑ı lâzıme îfâsı lüzûmunu mutazammın Polis Müdîriyyeti Umûmiyyesi'nden alınan tezkirenin sûreti leffen takdîm kılındı. Hissiyyât‑ı milliyye ve dîniyyeyi tehyîc ve rencîde eden ve İslâm çocukların sûret‑i cebriyyede Patrikhâne'ye götürülerek tenassur ettirilmesini intâc eyleyen harekâtın kat‘iyyen izâlesi her nokta‑i nazardan ehemm ve elzem bulunmasına ve Polis Müdîriyyeti'nin sûret‑i iş‘ârına nazaran milliyyeti meşkûk olan çocuklar için yapılacak tahkîkât esnâsında ma‑bihî't‑tatbîk olmak ve Patrikhâne'ye götürülmüş olan müslimân çocukları tahlîs edilmek üzre bir karâr ittihâzı ve Düvel‑i İ’tilâfiyye zâbıtasıyla polislerinin Ermenilerin bu harekât‑ı müntakimâne ve kânûn‑şikenânelerine âlet‑i teşvîk ve ve tahrîk olmamaları esbâbının da taht‑ı te’mîne alınması ve netîceden nezâret‑i âcizîye ma‘lûmât i‘tâ buyurulması kemâl‑i ehemmiyyetle temennî olunur.Ol bâbda


DH. KMS, 52‑2/79_5

Dâhiliye Nezâreti Kalem‑i Mahsûs Müdîriyyeti

Târîh‑i Tebyîz: 10 Mayıs sene [1]335

Polis Müdîriyyet‑i Umûmiyyesi

2 Mayıs sene [1]335 târîhli 1435 numaralı tezkire‑i aliyyeleri mütâla‘a olundu. Ermeni çocukların alınması bahânesiyle Ermeniler tarafından yapılan ta‘arruzâta dâ’ir evvelce alınan tezkirede bir takım ba‘zı mevâdd ve delâ’il bulunmasına mebnî Hâriciye Nezâret‑i Celîlesi'ne iş‘âr‑ı keyfiyyet edilmişdi. Yapılacak teşebbüsâtın intâcına medâr olmak üzre tahliye‑i mesâkin taleb ve ve teşebbüsleri vesâ’ire hakkında da emsâl ve delâ’ili hâvî îzâhât‑ı serî‘anın i‘tâ buyurulması iktizâ eder.


DH. KMS, 52‑2/79_6

İstanbul

Polis Müdîriyyet‑i Umûmiyyesi

Şu‘besi: 1

Umûmî: 1797

Husûsî:

Dâhiliye Nezâret‑i Celîlesine

Devletlü efendim hazretleri

Ermeni tehcîr‑i hâdisât‑ı fecî‘ası netâyicinden olarak aceze ve nâ‑çârî içinde kalan ba‘zı Ermeni çocukları mezkûr hâdisâtla alâkadâr olmayan ve sırf hasîsa‑i mu‘âvenet ve insâniyyetle mütehassis olan İslâm â’ileleri taraflarından himâye ile alınarak Harb‑i Umûmî nihâyetine kadar muhâfaza olunmuş ve mütârekeyi müte‘âkıb emr‑i âlî‑i nezâret‑penâhîlerine tevfîkan mensûb oldukları cemâ‘at rü’esâsına tevdî‘ ve teslîmlerine ibtidâr olunmuş idi. Bidâyet‑i emrde milliyyetleri meşkûk ve mütereddid olan eytâmın ta‘yîn‑i şahsiyyetleri için Birinci Şu‘be'ye Ermeni Patrikhânesi tarafından i‘zâm edilen bir me’mûr hüsn‑i kabûl edilerek salâhiyyet‑dâr me’mûrîn‑i resmiyye muvâcehesinde evrâk‑ı müsbiteleri tedkîk ve vesâ’ik‑i müsbiteleri olmayanlar hakkında şühûd‑i mu‘tebere istim①ve bu misillû delâ’il‑i vâsikadan mahrûm olanlar hakkında da maskat‑i re’sleri olan vilâyetden bâ‑telgraf isti‘lâm‑ı keyfiyyete müsâra‘at olunarak nez‘‑i ihtilâfâta ve tesviye‑i mesâ’ile çalışılmakda idi. Hâlbûki me’mûrîn‑i resmiyyemizin her türlü hüsn‑i niyyet ve adâlet‑i bî‑tarafî hisleriyle hareketlerine ve Ermeni Patrikhânesi'nden gönderilen Çakıryan Efendi'nin hüsn‑i kabûl edilmesine rağmen mûmâ‑ileyh fart‑ı asabiyyet ve milliyyetle hareket etmeye başlamış ve zâyi‘ât‑ı milliyelerini nüfûs‑ı İslâmiyye'den telâfî maksadını istihdâf eden etvâr‑ı gayr‑i münâsibe izhârına kadar varmış ve en nihâyet kendisine emniyyet ve i‘tîmâd edilerek tevdî‘ edilen Kadınlar Çalışdırma Cem‘iyyeti Mü’essese‑i Hayriyyesi'nde ki eytâmın kaydına mahsûs defteri üç ay mukaddem almış ve el’ân teşebbüsât‑ı lâzımeye rağmen i‘âde etmekden istinkâf etmekde bulunmasına nazaran kuyûdâtı tahrîf eyleyerek dolayısıyla birçok İslâm eytâmını Ermeni yapmak maksadına mübtenî bulunduğu öteden beriden alınan İslâm eytâmıyla sâbit olmuşdur. Bu tarzda mesâ‘îye devâm olunduğu zamânlarda bile İslâm hânelerine ta‘arruz edilerek cebren İslâm çocukları alınmış ve Patrikhâne'ye sevkolunarak hissiyyât‑ı dîniyye ve milliyyelerinin tahammül edemeyeceği mu‘âmelâta ma‘rûz kılınmışlardır. Hükûmet‑i hâzıraca ta‘kîb edilmekde olan beyne'l‑anâsır i’tilâf ve muhâdenete münâfî bir cereyân [hâlini] alan ve iki millet beyninde mevcûd husûmetleri teşdîd ve tezyîde hidmet edecek olan ahvâl‑i ma‘rûza‑i gayr‑i lâyıkaya nihâyet vermek maksadıyla milliyyetleri meşkûk sıbyânın bî‑taraf bir mahalde tedkîke tâbi‘ tutulmaları tensîb edilerek bu gibi eytâm Beyoğlu'nda istîcâr olan Bîtarafhâne'ye sevkolunmaya başlanmışdı. Hükûmetçe izhâr olunan her nev‘ teshîlât ve bî‑tarafîye ve hakkâniyyet ve adâletin tahkîmine sarf‑ı mesâ‘î olunduğu hâlde Bîtarafhâne'den maksûd ve muntazar olan netâyice tevassul imkânı münselib görülmektedir. Mezkûr hâneye sinn‑i bülûğa vâsıl olmayıb isbât‑i rüşde gayr‑i muktedir eytâmın sevkî lâzım gelirken İ’tilâf zâbıtasına hulûl ederek hakkında zandan başka bir vesîka mevcûd olmayan kavl‑i mücerredle yirmiyi mütecâviz sinde İslâm hanımları gönderilmeye başlanmışdır. Ez‑cümle Kadıköyü'nde (Gençlik Vahdeti) Mecmû‘ası Müdîri Ali Yektâ Bey'in hânesinden menkûhası Necmiye ve evlâdlığı yirmi yaşlarında Sabriye hanımlar muhtelit zâbıta tarafından Bîtarafhâne'ye sevkolunmuşdur. Mezbûrelere â’id kanâ‘at ve ihticâca sâlih vesâ’ik‑i şer‘iyye ve evrâk‑ı resmiyye tedkîk olunarak müslim oldukları İngiltere Sefârethânesi'nde Mr. (Golt Shimıth) tarafından da tahsîl‑i kanâ‘at edilerek â’ilelerine teslîmi zımnında verilen varaka‑i resmiyye ile Bîtarafhâne'ye mürâca‘at eden Yektâ Bey mezbûrelerin orada olmadığı cevâbına ma‘rûz kalmışdır. Bîtarafhâne'de bulunan müslimân hanımı îfâ‑yi vazîfeden men‘ olunmakda haysiyyet‑şiken mu‘âmelâta ma‘rûz kalmakda olduğu gibi tedkîk‑i hüviyyetleri için sevkolunan müslimân ma‘sûmların tebdîl‑i dîn ve mezhebine kıyâm olunduğu da istihbâr kılınmaktadır. Bu bâbda Bîtarafhâne'de hey’et‑i tahkîkıyyede bulunan Sa‘diye Hânım tarafından gönderilen varaka şâyân‑ı dikkat bulunmasına mebnî aynen derc olunur: Şişli Komiser Mu‘âvinliği'ne, Bîtarafhâne'de bulunduğum vaz‘iyyet gittikçe müşkil ve tahammül‑şiken bir hâle geliyor. Türk'ün kılıncının kırıldığından bir tavr‑ı istihfâf‑kârâne ile bahs olunmaktadır. Bu gece bir çocuk tenassur ettirildi. Bugün bu çocuk karşıdaki bir hâneye gönderildi. İ‘tirâz edersem bir tavr‑ı âmirâne ile vazîfemin yalnız bu hânede oturmakdan ibâret olduğu söylenmektedir. Eğer hükûmet vazîfeme zahîr değil ise bu bed‑baht ma‘sûmların tenassur ettirilmesi kabûl olunmuş ise bu hânede bulunmaklığıma ve azâb‑i vicdânî ile her dakîka kalben kan ağlamaklığıma lüzûm kalmamış demekdir. Her hâlde eğer mümkin ise bu bed‑baht çocuklara mu‘âvenet‑i aliyyelerini ricâ ederim. Dün çocukları bir yere çıkarmayacaklarını Nezîhe Hânımefendi'ye ve Amerikalı matmazele va‘detmiş oldukları hâlde bugün çocuğun biri hânede yokdur. Bu nizâm‑şiken bir hâldir. Beyân‑ı ma‘lûmât ederim efendim. Bu ahvâl ve şerâ’it içinde Hükûmetçe tedâbîr‑i zecriyye isti‘mâlinden gayrı vesâ’itle çalışmak imkânı mevcûd olmadığından bu tarz hareketlerden tevellüd edecek mahâzîr‑i siyâsiyye nazar‑ı dikkate alınmakda olduğundan ve vesâ’it‑i siyâsiyye ile mevcûd sû’‑i isti‘mâlâtın ref‘ine hâdim tedâbîr‑i hakîmâneleri daha mü’essir ve müsbet netâyici te’mîn edeceği mülâhaza kılınmakda olduğu cihetle teşebbüsât‑ı mühimme‑i nezâret‑penâhîleri müsterhamdir. Ol bâbda ve her hâlde emr ü fermân hazret‑i men lehü'l‑emrindir.

Fî 22 Mayıs sene [1]335

Polis Müdîr‑i Umûmîsi Nâmına

İmzâ


DH. KMS, 52‑2/79_7

Dâhiliye Nezâreti Kalem‑i Mahsûs Müdîriyyeti

Târîh‑i Tebyîz: 24 Mayıs sene [1]335

Huzûr‑i Âlî‑i Hazret‑i Sadâret‑penâhîye

Vaktiyle bir hiss‑i samîmî‑i insâniyyet‑perverâne ile İslâm hânelerine alınan Ermeni çocuklar Mütâreke'nin akdinden sonra Patrikhâne'ye teslîm edilmiş ve milliyyeti meşkûk olanlar haklarında Patrikhâne'nin bir me’mûr‑ı resmîsinin de dâhil bulunduğu komisyonca tahkîkât‑ı amîka icrâsından geri durulmamış iken gayr‑i mes’ûl olan bir takım Ermenilerin cebren İslâm hânelerine girerek müslimân kızları hattâ zâtü'z‑zevc muhadderât‑ı İslâmiyye'yi alıb Patrikhâne'ye yâhûd Şişli'de bulunan ve Bîtaraf nâmı verilen hâneye götürmekde ve İslâmiyyeti tebeyyün ederek tahliyelerine İngilizler tarafından müsâ‘ade edilen İslâm kız ve kadınları i‘âde edilmeyib tenassur ettirilmekde olduğuna ve Patrikhâne'den gönderilen Çakıryan Efendi'nin Kadınları Çalışdırma Cem‘iyyet‑i Hayriyyesi'ndeki eytâmın kaydına mahsûs defteri alarak tahrîf etmekde ve teblîgât‑ı mütevâliyeye rağmen i‘âde eylememekde bulunduğuna ve Bîtarafhâne'ye taraf‑ı hükûmetden me’mûr edilen Nezîhe Hanım'ın îfâ‑yi vazîfe etmesine Türk'ün süngüsü kırıldığından bahisle mümâna‘at etmekde ve orada kızların şuraya buraya gönderilmekde olduğu görüldüğüne dâ’ir ba‘zı ifâdât‑ı mühimmeyi ve tedâbîr‑i siyâsiyye ile bu sû’‑i isti‘mâlâtın izâlesi elzem bulunduğunu mutazammın Polis Müdîriyyet‑i Umûmiyyesi'nden alınan tezkirenin sûreti leffen takdîm kılındı. Şimdiye kadar ittihâz ve tatbîk edilen her türlü tedâbîr‑i idâriyye ve hakîmâneye rağmen el‑yevm başladığı şekilde cereyân etmekde olan ve Türklerle Ermeniler beynindeki münâfereti tezyîd ve bir takım İslâm kadın ve çocuklarının tenassuruna sebeb teşkîl eden bu mühim mes’ele hakkında bi't‑te’emmül Meclis‑i Vükelâca bir karâr ittihâzı menût‑ı müsâ’ade‑i aliyye‑i Sadâret‑penâhîleridir. Ol bâbda.


DH. KMS, 52‑2/79_9

Dâhiliye Nezâreti Kalem‑i Mahsûs Müdîriyyeti

Evrâk‑ı Umûmî Numarası: 2449

Kalem Numarası: 78

Târîh‑i Tesvîd: Fî 23 Haziran sene [1]335

Târîh‑i Tebyîz: 24 minh

Hâriciye Nezâret‑i Celîlesine

Ermeni oldukları iddi‘â kılınan çocukların ta‘yîn‑i milliyyetleri için Şişli'de küşâd edilmiş olan Bîtarafhâne'de cereyân eden şâyân‑i dikkat ba‘zı ahvâle dâ’ir mezkûr hâneye taraf‑ı Hükûmet‑i Seniyye'den me’mûr Nezîhe Hanım tarafından verilen takrîr irsâl kılınmış olmağla bu husûsda lâzım gelen teşebbüsât‑ı siyâsiyyenin te’kîdiyle netîcesinin iş‘âr buyurulması mütemennâdır. Ol bâbda.


871_21

DH. KMS, 53‑1/24_1

Dâhiliye Nezâreti

Kalem‑i Mahsûs Müdîriyyeti

Târîh 1 Haziran, sene [1]335

Sadâret‑i Uzmâya

1 Haziran, sene [1]335 târîhli ve  numaralı tezkire‑i âcizîye zeyldir. Asâkir‑i Osmâniyye çekildikden sonra Ermeniler tarafından Kınalı, Karahaç karârgâhlarında ve sâ’ir ba‘zı mahallerde İslâmlara karşı yapılan mezâlime ve bir emr‑i vâki‘ husûle getirmek içün kuvâ‑yı külliyye ile hudûdlara yaklaşarak tecâvüz edecekleri anlaşıldığına dâ’ir Erzurum Vilâyeti'nden bu kerre de alınan telgraf‑nâmenin sûreti leffen savb‑ı âlî‑i fahîmânelerine takdîm kılınmış olmağla mündericâtına ve arz u iş‘âr‑ı sâbıka nazaran iktizâsının îfâ ve emr ü inbâ buyurulması bâbında.


DH. KMS, 53‑1/24_2

Bâb‑ı Âlî

Dâhiliye Nezâreti

Şifre Kalemi

Şifre Telgraf‑nâme

 

Mahreci

Târîh‑i

Keşîdesi

Kalem'e

Vürûdu

Erzurum

31 Mayıs, sene [1]335

1 Haziran, sene [1]335

 

Asâkir‑i Osmâniyye'nin çekilmesinden yirmibir gün sonra Ermenilerin Kınalı, Karahaç karârgâhlarında ictim①eden yedibinaltmış İslâmı yakmak sûretiyle itlâf etdikleri ve üçyüzaltmış genç kadını berâberlerinde götürdükleri ve iki ay sonra dahi Şehril nâhiyesinin Emup köyünde üç gün muhârebeden sonra hîçbir şey yapmayacaklarını te’mîn ile ahâlîyi aldatarak teslîm aldıkları binüçyüzotuzüç adamı kâmilen ve altmış genç kadını berâber götürerek haklarında ba‘zı gûnâ mu‘âmele îk①eyledikleri ve bu hâli delâ’il ü emârâtıyla oraya gelen İngiliz kumandanlarına defe‘âtle beyân ü isbât etmişler ise de kat‘iyyen dinlemeyip havâlî‑i mezkûrenin muvakkaten Ermenilere terki lâzim geleceği ve bu terk keyfiyyeti sulh konferansının netîcesi olmayıp kendi fikirlerince böyle yapılması îcâb edeceği yolunda cevâb aldıkları ve bu yüzden Ermeniler kuvâ‑yı külliyye ile hudûdlara yaklaşarak tecâvüz edecekleri Bâyezîd'e gelmiş olan Nahçıvan'ın Genceli Hacı Cebbârvay‑zâde tarafından ifâde olunduğu Bâyezîd Mutasarrıflığı'nın iş‘ârı üzerine ma‘rûzdur.

Fî 20 Mayıs, sene [1]335

Vâlî

Münir


872_15

DH. KMS, 53‑1/41_1

Dâhiliye Nezâreti

Kalem‑i Mahsûs Müdîriyyeti

Târîh 8 Haziran, sene [1]335

Sadâret‑i Uzmâya Tezkire

Merzifon'da bulunan İngilizlerin ba‘zı teşebbüsâtına dâ’ir Sivas Vilâyeti Vekâleti'nden alınan fî 5 ve 7 Haziran, sene[13]35 târîhli iki şifre telgraf‑nâmenin sûretleri leffen takdîm‑i huzûr‑ı sâmî‑i Sadâret‑penâhîleri kılınmış olmağla, ol bâbda.


DH. KMS, 53‑1/41_2

Bâb‑ı Âlî

Dâhiliye Nezâreti

Şifre Kalemi

Şifre Telgraf‑nâme

 

Mahreci

Târîh‑i

Keşîdesi

Kalem'e

Vürûdu

Sivas

7 Haziran, sene [1]335

7 minh.

 

Merzifon Kaymakâmlığı'nın iş‘ârına atfen Amasya Mutasarrıflığı'ndan alınan telgraf‑nâmede Merzifon'a her gün onbeş‑yirmi araba ile ve İngiliz askerlerinin muhâfazası altında muhteviyâtı mechûl müte‘addid sandıklarla mevâd gelmekde olduğu iş‘âr olunmuş ve filhakîka Ulukışla'dan Amerika otomobilleriyle merkeze de bir çok sandıklar geliyor. Gerçi ba‘zı otomobillerde dakîk ve şeker ve sâ’ir me’kûlât ve sâ’ire var ise de ba‘zılarında bulunan sandıkların şübheli olduğu hâlde muhteviyâtına vâkıf olmuyoruz. Gâyet mahrem sûretde tarassud u tecessüs etdirilmekde ve bu husûsda îcâb eden başka tedâbîre mahremâne tevessül olunacakdır. Ba‘zı kimselerin rivâyetinin sıhhati farzolunsa bu sandıklarda esliha ve cebhâne ve mevâdd‑ı infilâkıyye olacakdır ki, bu sıra Ermeni mültecîlerinin kesretle gelmekde olmaları ve bir tarafdan da Dersa‘âdet'e gitmek vesîlesiyle buradan tebâ‘ud etmekde oldukları ve vaz‘iyyetlerindeki ba‘zı tebeddülât mezkûr sandıklarda eslihanın bulunduğuna ve fırsat düşdükce ifsâdât hâzırlıklarında olduklarına ihtimâl tevlîd ediyorsa da bu ihtimâl‑i mücerred üzerine hafiyyen tarassuddan başka şimdilik çâre yokdur. Bu bâbda gerek Merzifon'dan ve gerek Samsun'dan ve gerek merkezden ne gibi ma‘lûmât alınırsa arzedileceği bedîhîdir. Bu husûsda olunacak mu‘âmelenin iş‘ârına ve îcâb edenlere de emr ü irâdesine müsâ‘ade buyurulması ma‘rûzdur.

Fî 5 Haziran, sene [1]335

Vâlî Vekîli Kâdî

Hasbi


DH. KMS, 53‑1/41_3

Bâb‑ı Âlî

Dâhiliye Nezâreti

Şifre Kalemi

Şifre Telgraf‑nâme

 

Mahreci

Târîh‑i

Keşîdesi

Kalem'e

Vürûdu

Sivas

8 Haziran, sene [1]335

8 minh.

 

Amasya Mutasarrıflığı'ndan alınan şifre telgraf‑nâmede Merzifon'da bulunan İngilizler Ermeni ve Rumlarla sıkı temâsda bulundukları ve Ermenilerden yüz nefer kaydettikleri ve şakî Karaköylü Yanko'nun teşkîlâtda bulunduğu ve İngilizler Merzifon'da altmış kişinin tevkîfi içün defter yapdıklarını haber aldığı Merzifon Kaymakâmlığı'ndan yazıldığı ve Gümüşhacıköy Kaymakâmlığı'ndan alınan telgrafda dahi mezkûr Karaköy'e giren bir İngiliz zâbiti Karaköy Rumlarının bir fenâlık yapmaları te’mîn edildiği cihetle o karye Rumları hakkında ta‘kîbât yapılmaması beyân olunduğu ifâde olunmuş dîger telgraf‑nâmesinde dahi Havza'da bulunan müfettiş Paşa'nın emriyle Karaköy'e bir piyâde alayı vürûd ederek abluka edilip taharriyâta ibtidâr olunduğu ve şakîlerden kimse zuhûr etmeyip ancak esnâ‑yı taharriyâtda Merzifon'da Düvel‑i İ’tilâfiyye Mümessili Amerikalı Keçıl(?) otomobil ile oraya gelerek taharriyâtı men‘ etmek teşebbüsâtında bulunmuş ise de ism①edemeyerek taharriyâtın ikmâl dîger telgraf‑nâmede dahi Merzifon'daki İngiliz kontrol zâbiti vakitli‑vakitsiz rü’esâ‑yı me’mûrîn‑i Mülkiyye ve erkân‑ı Askeriyyeden ârzû etdiklerini nezdine celbe teşebbüs ve muhtelif sü’âller dermiyân eylediği ve bu hâl haysiyyet‑i me’mûriyyeti muhıl, ba‘demâ bu sûretle celbe tevessül olunduğu hâlde gitmeyerek tahrîren sü’âl edilmesi dermiyân edileceği iş‘âr kılınmışdır. Mutasarrıflığa ba‘zı ta‘lîmât verilmişdir. Bu zâbitlerin Hükûmet'e ve Hükûmet'in bunlara karşı vazîfe ve vaz‘iyyeti ma‘lûm olmadığından ahvâl‑i mezkûrede kaymakâmların ittihâz edecekleri hatt‑ı hareketin iş‘âr buyurulması ve fedâî ve komite teşkîlâtı keyfiyyetleri Amerikalılar tarafından idhâl edilen sandıklar muhteviyâtının eslihadan ibâret olacağı ihtimâlini tezyîd etdiğinden bu bâbda ne gibi tedâbîr ittihâzı lâzim geleceğinin mahremâne bir ta‘lîmât verilmesi ma‘rûzdur.

Fî 7 Haziran, sene [13]35

Vâlî Vekîli

Kâdî Hasbi


873_20

DH. KMS, 53‑1/74_2

Ermeni Milleti Patrikliği

Dersa‘âdet

Tahrîrât Kalemi

Aded

110

Dâhiliye Nezâret‑i Celîlesine

Devletlü efendim hazretleri

Ankara ve Yozgad ve Boğazlıyan ve Keskin havâlîsindeki tehcîrden avdet eden eytâm ü erâmilin i‘âşesine nezâret ve onların ihtiyâcâtının tehvînine mu‘âvenet eylemek üzere Mıgırdıç Mardirozi Halasyan Efendi Patrikhânemizce me’mûr ta‘yîn kılınmış olmağla îcâbında hükûmet‑i mahalliyyece hakkında teshîlât‑ı lâzime îfâsı husûsunda îcâb edenlere emr ü irâde buyurulması bâbında emr ü fermân hazret‑i men lehü'l‑emrindir.

Fî 17 Haziran, sene [1]335

ed‑Dâ‘î

Patrik

(mühür)


DH. KMS, 53‑1/74_1

Dâhiliye Nezâreti

Kalem‑i Mahsûs Müdîriyyeti

Târîh 21 Haziran, sene [1]335

Ankara Vilâyet‑i Aliyyesine

Ankara, Keskin, Boğazlıyan ve Yozgad havâlîsinde avdet eden Ermeni muhâcirlerinin emr‑i i‘âşe ve ihtiyâcât‑ı sâ’iresinin tehvînine çalışmak üzere Patrikhânece me’mûren gönderildiği ifâde kılınan Mıgırdıç Mardirosi Halasyan Efendi'nin mürâca‘atı vukû‘unda mazhar‑ı mu‘âvenet ü teshîlât olması içün lâzim gelenlere teblîğât icrâ buyurulması bâbında.


874_20

DH. KMS, 53‑1/81_2

Bâb‑ı Âlî

Dâhiliye Nezâreti

Şifre Kalemi

Şifre Telgraf‑nâme

 

Mahreci

Târîh‑i

Keşîdesi

Kalem'e

Vürûdu

Trabzon

19 Haziran, sene [1]335

20 minh.

 

Trabzon İngiliz mümessili bugün nezd‑i âcizâneme gelerek Batum vâlî‑i askerîsinden alınan haberde Erzurumlu, Trabzonlu, Bayburdlu, Erzincanlı olmak üzere yediyüz kadar muhâcirînin yerlerine i‘âdeleri mümkin olup olmadığının sü’âl edildiğini bildirdi. Bu muhâcirlerin hangi unsurdan olduklarını istîzâh etdim ise de vâlî‑i askerînin telgraf‑nâmesinde buna dâ’ir ma‘lûmât olmadığını söyledi. Bendeniz de Nezâret‑i Celîleniz'den bi'l‑istîzân alacağım cevâbı kendisine teblîğ edeceğimi beyân eyledim. Ta‘dâd olunan mahallere göre bu muhâcirlerin Ermeni olmaları muhtemel bulunmasına ve tarz‑ı ifâdeye göre de muhâcirîn‑i merkûmenin nakl ü iskân ü i‘âşe noktalarından mazhar‑ı sühûlet olup olmayacağının anlaşılması matlûb idüğüne nazaran mümessile verilecek cevâbın sür‘at‑i ta‘yîn ü inbâsını recâ eylerim.

Fî 19 Haziran, sene [13]35

Vâlî

Mehmed Gâlib

C[evâb].

Mümkinse şimdilik te’hîr etdirilmesi, değilse her hâlde ancak Trabzon'dan hicret etmiş olanların kabûl edilmesi ve böyle olunca bu nevi‘ Ermeni muhâcirlerinin adl ü hak dâ’iresinde iskân ü i‘âşeleri içün mümâna‘at olunmaması, hattâ i’tilâf mümessilleriyle elele vererek bu tebe‘a‑i Osmâniyye'ye bi‑kaderi'l‑istitâ‘a müzâheretden geri kalınmaması. Hâsılı hâkimiyyetimizi Avrupa nazarında takviye edeceği içün i’tilâf‑ı anâsıra hizmet eden vazîfe‑i hükûmetin îfâ kılınması vukûf‑ı müsellem‑i siyâsînizden beklenir.

Dâhiliye Nâzırı

Kemal


DH. KMS, 53‑1/81_1

Dâhiliye Nezâreti

Kalem‑i Mahsûs Müdîriyyeti

Târîh 22 Haziran, sene [1]335

(Şifre)

Trabzon Vilâyetine

C[evâb-ı] 19 Haziran, sene [1]335. Mümkinse şimdilik te’hîr etdirilmesi, değilse her hâlde ancak Trabzon'dan hicret etmiş olanların kabûl edilmesi ve böyle olunca bu nevi‘ Ermeni muhâcirlerinin adl ü hak dâ’iresinde iskân ü i‘âşeleri içün mümâna‘at olunmaması, hattâ i’tilâf mümessilleriyle elele vererek bu tebe‘a‑i Osmâniyye'ye bi‑kaderi'l‑istitâ‘a müzâheretden geri kalınmaması. Hâsılı hâkimiyyetimizi Avrupa nazarında takviye edeceği içün i’tilâf‑ı anâsıra hizmet eden vazîfe‑i hükûmetin îfâ kılınması vukûf‑ı müsellem‑i siyâsînizden beklenir.

Dâhiliye Nâzırı

Kemal

Huzûr‑ı Âlî‑i Hazret‑i Sadâret‑penâhîye

Erzurumlu, Erzincanlı, Bayburdlu yediyüz kadar muhâcirînin yerlerine i‘âdesi mümkin olup olmadığının Batum vâlî‑i askerîsinin iş‘ârına atfen Trabzon İngiliz mümessili tarafından sü’âl olunduğundan bahs ile istifsâr‑ı mu‘âmeleyi hâvî Trabzon Vilâyeti'nden alınan ve cevâben yazılan telgraf‑nâmelerin sûretleri manzûr‑ı sâmî‑i fahîmâneleri buyurulmak üzere leffen takdîm kılındı. Ol bâbda.


875_31

DH. KMS, 53‑2/3_6

Bâb‑ı Âlî

Dâhiliye Nezâreti

Şifre Kalemi

Şifre Telgraf‑nâme

Mahreci

Târîh‑i

Keşîdesi

Kalem'e

Vürûdu

Samsun

3 Temmuz, sene [13]35

 

Gâyet müsta‘celdir

Şimdi Mapavri Liman re’îsinden aldığım telgrafda kırk kişilik Rum ve Ermeni çetesini hâmil bir motorun bu tarafa hareket etdiği bildiriliyor. Motor hakkındaki iş‘ârâtımın tervîcine intizâren bütün bu fecî‘ manâzıra karşı seyirci kalmak zarûretinde bulunduğum ma‘rûzdur.

Fî 2 Temmuz, sene [13]35

Canik Mutasarrıfı

Hamid


876_21

DH. KMS, 53‑2/12_2

Bâb‑ı Âlî

Dâhiliye Nezâreti

Şifre Kalemi

Şifre Telgraf‑nâme

Mahreci

Târîh‑i

Keşîdesi

Kalem'e

Vürûdu

Sivas

13 Temmuz, sene [1]335

minh.

Mühim ve müsta‘celdir

İki günden beri Onbeşinci Kolordu Kumandanı Kâzım Karabekir imzâsıyla yekdîgerini müte‘âkıb açık ve şifreli alınan telgraf‑nâmelerde Ermeni müfrezelerinin hudûd civârındaki İslâm köylerinde bir takım cinâyât‑ı fecî‘a irtikâb ederek ahâlî‑i İslâmiyyenin hudûdumuz dâhiline ve kısmen de dağlara ilticâ etdikleri ve son telgrafa nazaran da mezkûr müfrezelerin Pasin ve Karakilise, Armudlu kurâsına gelerek köy civârındaki sırtlara ellerindeki üç kıt‘a topu ta‘biye ederek emniyyet kıt‘alarını hudûda kadar sürdükleri bildirilmekdedir. Şu hâle nazaran oralarda bir fevkal‘âdelik hissolunuyor. Gerçi bu hâlin şimdilik vilâyetimizle alâkası yok ise de mûmâ‑ileyh tarafından alınan dîger bir telgraf‑nâmede dahi İstanbul'dan emir almadıkca seferberlik i‘lânı hakkında cihet‑i Askeriyyeden verilen emrin infâz edilmemesi ve aksi hâlde müsebbiblerinin mes’ûl olacağı hakkında Nezâret‑i Celîleleri'nden mukaddemâ ta‘mîmen vâki‘ olan iş‘âra muttali‘ olduğundan bahisle bir tehlike vukû‘unda seferberlik i‘lânına salâhiyyetdâr olduğu ve hudûda hîç bir Ermeninin girmesi ve millet‑i İslâmiyyenin ta‘arruzdan masûniyyeti içün iktizâ eden tedâbîrin ittihâzında serbest olduğu hakkında Meclis‑i Vükelâ karârıyla Harbiye Nezâreti'nden kendisine emir verilmiş olmasına mebnî vaktiyle yazılan bu ta‘mîmin geri alınması ve herhangi bir mıntıkaya ta‘arruz vukû‘unda


DH. KMS, 53‑2/12_3

Bâb‑ı Âlî

Dâhiliye Nezâreti

Şifre Kalemi

Şifre Telgraf‑nâme

Mahreci

Târîh‑i

Keşîdesi

Kalem'e

Vürûdu

 

 

 

vereceği seferberlik emrine her kim itâ‘at etmezse dîvân‑ı harb karârıyla mahv u ifnâ edileceği bildirilmekdedir. Cereyân‑ı hâle nazaran oralarca karîben seferberlik i‘lân edileceği istidlâl olunmakdadır. Öyle bir hâl vukû‘unda mezkûr kolordu mıntıkası dâhilinde olan Karahisâr livâsında da bu emrin tatbîk u icrâsı taleb edileceği şübhesizdir. Böyle bir hâl karşısında Nezâret‑i Celîleleri'nin emr‑i ma‘rûzuna ittibâ‘an cihet‑i Askeriyyeden verilecek seferberlik emrinin her hâl ve tehlikeye karşı adem‑i icrâsı mı yoksa mûmâ‑ileyhin bahsetdiği Meclis‑i Vükelâ karârına ve düşman tarafından yeniden bir ta‘arruz vukû‘unda kuvve‑i askeriyye tarafından müdâfa‘ada bulunulması hakkındaki şifreli emir‑nâme‑i Nezâret‑penâhîleri'ne imtisâlen icrâ edilecek harekât‑ı askeriyyeye mu‘âvenet îfâsı mı lâzim geleceği şıklarının te’lîf ve hallinde tabî‘î bir tereddüd hâsıl olmuşdur. Mese’elenin her iki noktadan hâ’iz olduğu müsta‘celiyyet ü ehemmiyyete nazaran sâlifü'l‑arz iş‘ârât‑ı muhtelifenin merkezce te’lîfiyle emr‑i sarîh u kat‘î i‘tâsına müsâ‘ade buyurulması arzolunur.

Fî 12 Temmuz, sene [13]35

Vâlî

Reşid


DH. KMS, 53‑2/12_1

Dâhiliye Nezâreti

Kalem‑i Mahsûs Müdîriyyeti

Târîh 13 Temmuz, sene [1]335

(Şifre)

Sivas Vilâyetine

C[evâb‑ı] 12 Temmuz, sene [1]335. Evvelce de teblîğ edildiği vechile Ermeni kuvvetlerinin tecâvüz ü ta‘arruzları hâlinde Orduca harekât‑ı tedâfü‘iyye icrâsı zımnında Ordu Kumandanlığı'na ta‘lîmât‑ı mukteziye i‘tâsı Meclis‑i Vükelâ karârıyla Harbiye Nezâreti'ne teblîğ edilmiş olup bundan seferberlik i‘lânına salâhiyyet i‘tâsı çıkmayacağı tabî‘îdir. Binâenaleyh seferberlik yolunda kumandanlıklar tarafından vukû‘ bulabilecek teblîğâta havâle‑i sem‘‑i i‘tibâr edilmemesi lâzim gelerek iş‘âr‑ı vâlâları üzerine bu kerre dahi îcâbının icrâsı içün Harbiye Nezâret‑i Celîlesi'ne beyân‑ı keyfiyyet kılınmışdır.

Bâ‑emr‑i âlî‑i Nezâret‑penâhî


877_28

DH. KMS, 53‑2/4_2

Bâb‑ı Âlî

Sadâret‑i Uzmâ

Umûr‑ı Mühimme Müdîriyyeti

343307

810

Dâhiliye Nezâret‑i Aliyyesine

Ermenilerin Kafkasya'da hudûdlarımıza civâr ba‘zı nikâtda kuvvet cem‘ u tahşîd etmekde oldukları istihbâr kılındığından ve bunların vilâyât‑ı şarkıyyemize ta‘arruzla henüz yerleşmiş muhâcirîni yerlerinden oynatmağa tasaddîleri me’mûl bulunduğundan bahisle böyle bir vaz‘iyyet karşısında Orduca ta‘kîb olunacak hatt u hareket hakkında istifsâr‑ı mu‘âmeleyi mutazammın Harbiye Nezâret‑i Aliyyesi'nden ve Ermenilerin Kars ve Sarıkamış'a onbin asker ikâme etdikleri ve Antranik'in otuzbin kadar kuvvetle Van cihetine inmekde olduğu ahîren haber alındığı ve bu hareketden Hükûmet'i İzmir işgâli gibi bir emr‑i vâki‘ karşısında bulunduracakları mahsûs (=hissedilmiş) idüğü Erzurum Vilâyeti'nden bildirildiğini müş‘ir Nezâret‑i Aliyyeleri'nden vârid olan iki kıt‘a tezkire ile Ermenilerin harekât‑ı tecâvüzkârâneye mübâşeret etdiklerine ve iki İngiliz zâbitinin Makü serdârı nezdine gelerek Van'a geçirmek istedikleri Ermenilere yol verilmesi hakkında vâki‘ olan talebleri kabûl edilmemesi üzerine; "Biz başka yoldan geçeriz." ifâdesiyle döndükleri ve İngiliz zâbitlerinin taht‑ı idâresindeki Ermeni kuvvetlerinin Nahcıvan'ı ve civâr müslimân kurâsını zabtetdiklerine ve bunların top ve mitralyözleri de mevcûd olduğuna dâ’ir Van Vilâyeti'nden gelen telgraf‑nâme Meclis‑i Vükelâ'da lede'l‑mütâla‘a Ermeni kuvvetlerinin ber‑minvâl‑i muharrer tecemmu‘ u tahaşşüdü ahâlî‑i müslime ile meskûn kurâya tecâvüz ü ta‘arruzları ve başlarında İngiliz zâbitleri bulunması keyfiyyâtı şâyân‑ı nazar olup ta‘arruzât‑ı vâkı‘a sükûn u âsâyiş‑i mahallînin ihlâliyle vakâyi‘‑i mü’essife zuhûrunu dâ‘î ahvâlden bulunmasıyla âsâyiş‑i mahallîyi ve ahâlî‑i müslime ve ma‘sûmeyi ta‘arruzdan vikâyeten Orduca harekât‑ı tedâfü‘iyye icrâsı taht‑ı zarûretde olduğundan Ordu Kumandanlığı'na bu bâbda ta‘lîmât‑ı mukteziye i‘tâsı husûsunun Harbiye Nezâret‑i Aliyyesi'ne ve Ermenilerin harekât‑ı vâkı‘a‑i ta‘arruziyyelerinden ve bunların başlarında İngiliz zâbitânı bulunduğu hakkındaki iş‘ârâtdan ve harekât‑ı mebhûsün‑anhânın intâc edeceği hâdisât‑ı elîmeden Hükûmet‑i Seniyyece kat‘iyyen mes’ûliyyet deruhde edilemeyeceğinin ve Orduca harekât‑ı tedâfü‘iyye icrâsı zımnında mahalline teblîğât icrâ kılındığının ve ta‘arruzât‑ı vâkı‘anın devâmı hâlinde Ordudaki kuvve‑i askeriyyemizin tezyîdi mecbûriyyetinde kalınacağının Düvel‑i İ’tilâfiyye mümessil‑i siyâsîlerine sûret‑i münâsibe ve mü’essirede beyânıyla ta‘arruzât ve tahattıyât‑ı vâkı‘anın âcilen önüne geçilmesi esbâbının istikmâli husûsunun Hâriciye Nezâreti Vekâlet‑i Aliyyesi'ne ve teblîğât ve teşebbüsât‑ı vâkı‘adan bahisle Vilâyetce de tedâbîr‑i lâzimeye bi't‑tevessül muhâfaza‑i sükûn u âsâyişe gayret edilmesinin de Nezâret‑i Aliyyeleri'ne iş‘ârı tezekkür ve îcâbı icrâ olunmağla Nezâret‑i Aliyyelerince de ber‑minvâl‑i muharrer iktizâsının sür‘at‑i îfâsına himmet olunması siyâkında tezkire‑i muhlisî terkîm olundu efendim.

10 Ramazân, sene [1]337 ve 9 Haziran, sene [1]335

Sadr-ı a‘zam Vekîli

Şeyhülislâm

(imza)


DH. KMS, 53‑2/4_1

Dâhiliye Nezâreti

Kalem‑i Mahsûs Müdîriyyeti

Târîh 10 Haziran, sene [1]335

Gâyet müsta‘cel

Şifre

Erzurum, Van, Bitlis, Trabzon Vilâyetlerine

Başlarında İngiliz zâbitleri olduğu hâlde Ermenilerin Kafkasya'da hudûdumuzda kuvvet cem‘ u tahşîd etmekde olduğuna ve müteferri‘âtına dâ’ir Nezâret'den ve Harbiye Nezâreti'nden vâki‘ olan iş‘ârât Meclis‑i Mahsûs‑ı Vükelâca müzâkere edilerek Ermeni kuvvetlerinin bu sûretle tecemmu‘ u tahaşşüdü ahâlî‑i müslime ile meskûn kurâya tecâvüz ü ta‘arruzları ve başlarında İngiliz zâbitleri bulunması keyfiyyetleri şâyân‑ı nazar olup ta‘arruzât‑ı vâkı‘a sükûn u âsâyiş‑i mahallînin ihlâliyle vakâyi‘‑i mü’essife zuhûrunu dâ‘î ahvâlden bulunmasıyla âsâyiş‑i mahallîyi ve ahâlî‑i müslime ve ma‘sûmeyi ta‘arruzdan vikâyeten Orduca harekât‑ı tedâfü‘iyye icrâsı taht‑ı zarûretde olduğundan Ordu Kumandanlığı'na ta‘lîmât‑ı mukteziye i‘tâsının Harbiye ve Ermenilerin harekât‑ı vâkı‘a‑i ta‘arruziyyelerinden ve başlarında İngiliz zâbitânı bulunduğu hakkındaki iş‘ârâtdan ve harekât‑ı mebhûsenin intâc edeceği hâdisât‑ı elîmeden Hükûmet‑i Seniyyece kat‘iyyen mes’ûliyyet deruhde edilemeyeceğinin ve Orduca harekât‑ı tedâfü‘iyye icrâsı zımnında mahalline teblîğât icrâ kılındığının ve ta‘arruzât‑ı vâkı‘anın devâmı hâlinde Ordudaki kuvve‑i askeriyyemizin tezyîdi mecbûriyyetinde kalınacağının Düvel‑i İ’tilâfiyye mümessil‑i siyâsîlerine sûret‑i münâsibe ve mü’essirede beyânıyla ta‘arruzât ve tahattıyât‑ı vâkı‘anın âcilen önüne geçilmesi esbâbının istikmâli husûsunun Hâriciye Nezâretleri'ne ve Vilâyetlerce de tedâbîr‑i lâzimeye bi't‑tevessül muhâfaza‑i sükûn u âsâyişe gayret edilmesinin de Nezâret'e teblîği tekarrür ederek iktizâsı îfâ olunduğu bâ‑tezkire‑i sâmiye bildirilmiş ve lâzim gelen vilâyetlere de ma‘lûmât verilmişdir. Ber‑mûceb‑i karâr lâzim gelen tedâbîrin takviyesine i‘tinâ ve ihtimâm buyurulması.


DH. KMS, 53‑2/4_3

Bâb‑ı Âlî

Dâhiliye Nezâreti

Şifre Kalemi

Şifre Telgraf‑nâme

Gâyet müsta‘celdir

Mahreci

Târîh‑i

Keşîdesi

Kalem'e

Vürûdu

Erzurum

7 Temmuz, sene [13]35

minh.

 

Ermenilerin ba‘zı ef‘âl ü harekâtına karşı Orduca harekât‑ı tedâfü‘iyye icrâsı Meclis‑i Vükelâ karârı iktizâsından bulunduğu 10 Haziran, sene [13]35 şifre telgraf‑nâme‑i Nezâret‑penâhîleri'nde iş‘âr buyurulduğu hâlde ahîren keşîde olunan 26 Haziran, sene [13]35 şifreli telgraf‑nâme‑i sâmîlerinde Üçyüzon ilâ Üçyüzonaltı tevellüdlülerin silâh altına celb ü da‘vetleri hakkında merkezden bir emir sâdır olmadığı ve ol bâbda teşebbüsâtda bulunanların mes’ûl olacağı izbâr buyurulmasına ve Onbeşinci Kolordu'nun ise Ermenilerin tecâvüzü karşısında hukûk‑ı İslâmiyyeyi müdâfa‘aya karâr verdiği ve mukadderâtımıza ta‘alluk eden husûsâtda efkâr u ef‘âlin tevhîdi talebinde bulunduğu anlaşılmasına ve bugünki târîhli ve 5445/612 numaralı şifre telgraf‑nâme‑i âcizîye nazaran Kolordu ile müttehiden harekete mecbûriyyet hâsıl olduğu berây‑ı ma‘lûmât ma‘rûzdur.

Fî 5 Temmuz, sene [13]35

Vâlî Vekîli

Hurşid


878_28

DH. KMS, 53‑2/21_1

Dâhiliye Nezâreti

Kalem‑i Mahsûs Müdîriyyeti

Târîh 19 Temmuz, sene [1]335

Sadâret‑i Uzmâya

Kafkasya'da Ermenilerin bir çok mezâlim ü i‘tisâfâtına ma‘rûz kalan ahâlî‑i İslâmiyyenin hudûd‑ı Osmâniyyemiz dâhiline kabûlüyle muhâfaza‑i hayât ü nâmûslarını istirhâm u niyâz eylemekde olduklarına dâ’ir Onbeşinci Kolordu Kumandanlığı'ndan Harbiye Nezâret‑i Celîlesi'ne mevrûd telgraf‑nâme Nezâret‑i müşârun‑ileyhâ tezkiresiyle merbûtan huzûr‑ı sâmî‑i cenâb‑ı Sadâret‑penâhîleri'ne takdîm kılındı. Unsur‑ı İslâmın en şenî‘ tecâvüzât‑ı nâmerdâneden tahlîsı ve muhâfazası şîme‑i insâniyyet ü ma‘deletden bulunmuş olmasına mebnî bu bâbda Meclis‑i Vükelâca bir karâr ittihâzı husûsuna müsâ‘ade‑i fahîmâneleri şâyân buyurulması bâbında.


879_28

DH. KMS, 53‑2/30_2a

Bâb‑ı Âlî

Dâhiliye Nezâreti

Şifre Kalemi

Şifre Telgraf‑nâme

Mahreci

Târîh‑i

Keşîdesi

Kalem'e

Vürûdu

Erzurum

22 Temmuz, sene [1]335

22 minh.

Sûret

Nahcıvan havâlîsindeki İslâmlara Ermeniler tarafından ta‘arruzla dört günden beri muhârebe devâm etmekde olduğu Nakî‑zâde Cebbâr Bey'in ifâde‑i vâkı‘ası üzerine ma‘rûzdur.

Dîger Sûret

4 Temmuz, sene [1]335 ve 27 Şifre ile arzolunan havâdisi te’yîden ifâdede bulunan Nahcıvan Millî Teşkîlâtı yüzbaşılarından "Ebzer" dört gün evvel çıkdığını ve Ermenilerin şu sırada Bolşeviklerin peyderpey tecâvüz ve temâdî‑i muvaffakıyyetlerinden dolayı pek ziyâde endîşe‑nâk bulundukları ve müdâfa‘a vaz‘iyyetini iltizâm eden muhâlif partinin şimdiden, idrâke henüz yüz tutan mahsûlâtı biçmeden dağlara sevkıyât yapmakda oldukları ve o havâlî İslâmlarına karşı ta‘arruz u tecâvüz fikrinde bulunmakda iseler de müdâfa‘a ve mukâvemet azm‑i kavîsinde bulunan ahâlî‑i mahalliyyenin kuvve‑i ma‘neviyyesini tezyîd içün kendilerine rehber ittihâz etdikleri Hükûmet‑i Osmâniyye'den bir mu‘âvenet‑i fevkal‘âde olmak üzere mu‘allem on neferle bir zâbitin hafiyyen Nahcıvan'a i‘zâmı efkâr‑ı umûmiyye cümlesinden idüğünü beyân eylemiş olmağla icrâ‑yı iktizâsı menût‑ı re’y‑i sâmîleridir.

Üçüncü Sûret

Dün Bâyezîd'e gelerek "Revan" ın Aralık karyesinden Timur‑zâde "Kızar"(?) ve Kaş‑oğlu Abdullah'ın ifâde‑i mazbûtalarına nazaran karye‑i mezkûreye gelerek o havâlînin kendilerine terkedildiği cihetle ahâlî‑i İslâmiyyenin mutâva‘at ve teslîm‑i silâha mecbûr oldukları hakkındaki teklîflerine kat‘î bir cevâb‑ı redd alarak dört kişilik Ermeni hey’et‑i murahhasasının avdeti üzerine her ihtimâle karşı "Aralık" ve havâlîsinde cem‘ olunan bine karîb bir kuvvetin


DH. KMS, 53‑2/30_3

Bâb‑ı Âlî

Dâhiliye Nezâreti

Şifre Kalemi

2

Şifre Telgraf‑nâme

Mahreci

Târîh‑i

Keşîdesi

Kalem'e

Vürûdu

 

 

 

Ermenilerin "Vididi" karyesi İslâmlarına ta‘arruzda bulundukları haberi üzerine Türesi nâmındaki Ermeni köyüne hücûm ve râstgeldikleri ot yığınlarıyla buğday anbârlarını ihrâk etdikleri ve "Vididi" 'den ric‘at eden Ermeni kuvvetinin Aralık köyünü abluka ederek bir buçuk sâ‘atlik müsâdeme netîcesinde bir erkek ve bir kadının şehîd edildiği ve berâberlerindeki toplarla Aras sâhili boyundaki bilumûm İslâm köylerini işgâle başlayarak Ermenilerin Aralık ahâlî‑i İslâmiyyesini ric‘ate mecbûr etdikden sonra tekrâr kuvvetlerini "Vididi" cihetine sevketdikleri ve beş İslâm köyünün elyevm müdhiş top âteşi altında bulundurulduğu ve pek yakîn bir zamânda Hükûmet tarafından kendilerine mu‘âvenet edilmediği takdîrde havâlî‑i mezkûre İslâmlarının bütün‑bütün mahv u inhizâma dûçâr olacakları ve vukû‘âtın 7 Temmuz, sene [1]335 târîhinden i‘tibâren başladığı anlaşılmış olmağla keyfiyyet berây‑ı ma‘lûmât arzolunur.

Bâyezîd Mutasarrıflığı'nın evvelki gün posta ile gelen 4 ve 7 Temmuz, sene [1]335 târîhli iki kıt‘a şifre telgraf‑nâmesi ile mezkûr mutasarrıflıkdan yine o gün alınıp aynı mes’eleye â’idiyyeti anlaşılan 16 Temmuz, sene [1]335 târîhli dîger bir kıt‘a şifre telgraf sûretleri berây‑ı ma‘lûmât bâlâya naklen arzolunur.

Fî 16 Temmuz, sene [1]335

Vâlî Vekîli

Hurşid


DH. KMS, 53‑2/30_2b

Gâyet müsta‘celdir.

"Devlet‑i Osmâniyye mütâreke akdine mecbûr olarak şerâ’it‑ı sakîle‑i sulhiyyenin tahfîfi ve dâhildeki gavâ’ilin teskîni ile meşgûl bulunduğu cihetle böyle şeyler ile uğraşabilecek hâlde olmadığı gibi hudûdumuz hâricindeki mücâdelâta şu sırada iştirâkimizden tehassul edecek mahzûrât‑ı siyâsiyye de îzâhdan müstağnî; ma‘ahâzâ böyle şeylerin fâ’idesinden ziyâde mazarratı emsâl‑i sâbıka delâletiyle bedîhî olduğundan felâketlerine esef‑hân olmakdan başka bir şey yapmak iktidârında olmadığımız bîçâreleri beyhûde ümîdlere düşürecek ve felâketlerini teşdîd ü tevsî‘a sebeb olacak gayr‑i kâbil‑i icrâ va‘dlerde bulunulmamasının îcâb edenlere teblîği muktezîdir. Ma‘ahâzâ mümkin olan teşebbüsât‑ı siyâsiyyenin tesrî‘‑i icrâsıyla ahâlî‑i İslâmiyyenin tecâvüzâtdan muhâfazası esbâbının istikmâli Hâriciye Nezâret‑i Celîlesi'ne yazılmışdır." me’âlinde cevâb ve Nezâret‑i müşarun‑ileyhâya tezkire.

23/7


DH. KMS, 53‑2/30_1a

Dâhiliye Nezâreti

Kalem‑i Mahsûs Müdîriyyeti

Târîh 13 Temmuz, sene [1]335

Gâyet müsta‘cel şifre

Erzurum Vilâyetine

C[evâb‑ı] 16 Temmuz, sene [13]35 Şifre: Devlet‑i Osmâniyye mütâreke akdine mecbûr olarak şerâ’it‑ı sakîle‑i sulhiyyenin tahfîfi ve dâhildeki gavâ’ilin teskîni ile meşgûl bulunduğu cihetle böyle şeyler ile uğraşabilecek hâlde olmadığı gibi hudûdumuz hâricindeki mücâdelâta şu sırada iştirâkimizden tehassul edecek mahzûrât‑ı siyâsiyye de îzâhdan müstağnî; ma‘ahâzâ böyle şeylerin fâ’idesinden ziyâde mazarratı emsâl‑i sâbıka delâletiyle bedîhî olduğundan felâketlerine esef‑hân olmakdan başka bir şey yapmak iktidârında olmadığımız bîçâreleri beyhûde ümîdlere düşürecek ve felâketlerini teşdîd ü tevsî‘a sebeb olacak gayr‑i kâbil‑i icrâ va‘dlerde bulunulmamasının îcâb edenlere teblîği muktezîdir. Ma‘ahâzâ mümkin olan teşebbüsât‑ı siyâsiyyenin tesrî‘‑i icrâsıyla ahâlî‑i İslâmiyyenin tecâvüzâtdan muhâfazası esbâbının istikmâli Hâriciye Nezâret‑i Celîlesi'ne yazılmışdır.


DH. KMS, 53‑2/30_1b

Hâriciye Nezâret‑i Celîlesi
Cânib‑i Sâmîsine

Nahcıvan havâlîsinde İslâmlara Ermeniler tarafından ta‘arruz vukû‘ bularak muhârebe devâm etmekde olduğuna ve Revan'ın Aralık karyesi ahâlî‑i İslâmiyyesi ile "Vididi" nâm Ermeni karyesi ahâlîsi beyninde cereyân eden muhâsamât ve muhârebâtın tafsîlâtına dâ’ir olup müdâfa‘a azminde bulunan ahâlî‑i İslâmiyyenin kuvve‑i ma‘neviyyesini tezyîd içün mu‘allem efrâd ve zâbit gönderilmesi lüzûmunu müş‘ir olarak Erzurum Vilâyeti'nden vârid olan şifre ve merbûtu Bâyezîd Mutasarrıflığı'nın şifreleri sûretleri leffen arz u takdîm kılındı. Devlet‑i Osmâniyye mütâreke akdine mecbûr olarak şerâ’it‑ı sakîle‑i sulhiyyenin tahfîfi ve dâhildeki gavâ’ilin teskîni ile meşgûl bulunduğu cihetle hudûd hâricindeki mücâdelât ile uğraşabilecek hâlde olmadığı gibi bu kabîl mücâdelâta şu sırada iştirâkimizden tehassul edecek mahzûrât‑ı siyâsiyye de îzâhdan müstağnî; ma‘ahâzâ böyle şeylerin fâ’idesinden ziyâde mazarratı emsâl‑i sâbıkası delâletiyle bedîhî olduğundan felâketlerine esef‑hân olmakdan başka bir şey yapmak iktidârında olmadığımız bîçâreleri beyhûde ümîdlere düşürecek ve felâketlerini teşdîd ü tevsî‘a sebeb olacak gayr‑i kâbil‑i icrâ va‘dlerde bulunulmamasının îcâb edenlere teblîği lüzûmu cevâben Vilâyet‑i müşârun‑ileyhâya iş‘âr kılınmış olmağla bu bâbda mümkin olan teşebbüsât‑ı siyâsiyyenin tesrî‘‑i icrâsıyla ahâlî‑i İslâmiyyenin tecâvüzâtdan muhâfazası esbâbının istikmâli merhûn‑ı re’y‑i sâmî‑i fahîmâneleridir. Ol bâbda.


880_28

DH. KMS, 53‑2/51_2

Erkân‑ı Harbiyye‑i Umûmiyye Dâ’iresi

Şu‘be

1

Numara

4412

Harbiye Nâzırı Nâzım Paşa tarafından

Dâhiliye Nezâret‑i Celîlesine

Devletlü efendim hazretleri

Bütün kuvvet ve şiddetiyle devâm edegelmekde olan Ermeni mezâliminden tevahhuş ederek hudûd civârındaki karakol kumandanlarımıza bi'l‑mürâca‘a Hükûmet‑i Seniyye'nin cenâh‑ı sıyânet ü şefkatine ilticâ eden İslâm ahâlîden mersûl istirhâm‑nâmelerin sûreti leffen arz u takdîm kılındı. Bu bîçârelerin muhâfaza‑i hayât ü nâmûslarının siyâseten te’mînini tekrâr istirhâm eylerim. Ol bâbda emr ü fermân hazret‑i men lehü'l‑emrindir.

Fî 27 Şevvâl, sene [1]337 ve Fî 26 Temmuz, sene [1]335

Harbiye Nâzırı

(imza)


DH. KMS, 53‑2/51_1

Dâhiliye Nezâreti

Kalem‑i Mahsûs Müdîriyyeti

Târîh 3 Ağustos, sene [1]335

Hâriciye Nezâretine

24 Temmuz, sene [13]35 târîhli ve  numaralı tezkireye zeyldir:

Bütün kuvvet ve şiddetiyle devâm edegelmekde olan Ermeni mezâliminden tevahhuş ederek hudûd civârındaki karakol kumandanlarımıza bi'l‑mürâca‘a Hükûmet‑i Seniyye'nin cenâh‑ı sıyânet ü şefkatine ilticâ eden İslâm ahâlîden bu kerre dahi gönderilip bir sûreti Harbiye Nezâret‑i Celîlesi'nden irsâl olunan istirhâm‑nâmeler leffen takdîm‑i huzûr‑ı sâmîleri kılındı. Mazlûm ve mağdûr ahâlî‑i İslâmiyyenin muhâfaza‑i hayât ü nâmûslarının te’mîni zımnında lâzim gelen makâmât nezdinde te’kîden teşebbüsât‑ı siyâsiyyede bulunulmasına müsâ‘ade‑i sâmî‑i fahîmâneleri sezâvâr buyurulması bâbında.


881_28

DH. KMS, 53‑2/56_3

Bâb‑ı Âlî

Dâhiliye Nezâreti

Şifre Kalemi

Şifre Telgraf‑nâme

Mahreci

Târîh‑i

Keşîdesi

Kalem'e

Vürûdu

El‘azîz

23 Temmuz, sene [13]35

23 minh.

 

Zeyl‑i 19 Temmuz, sene [13]35. Onbeşinci Kolordu Kumandanlığı'ndan alınan 16 Temmuz, sene [13]35 târîhli telgraf‑nâme sûreti zîre arzedilmiş ve bu gibi husûsâta müte‘allik olarak vürûd eden telgraf‑nâmelerin açık yazılması efkâr‑ı âmmeyi tehyîc maksadına ma‘tûf bulunduğu anlaşılmış olduğundan ona göre iktizâsının ta‘yîn ü inbâ buyurulması.

Fî 21 Temmuz, sene [13]35

Vâlî

Gâlib

Sûret

(1) Nahcıvan ve Şahtahtı havâlîsinden kırkbeş pâre köye Ermeniler sunûf‑ı muhtelifeden mürekkeb kıta‘âtla tecâvüz ederek şimendöfer güzergâhına karîb mahalleri zırhlı vagonlarla âteş altına aldıklarını son alınan haberler göstermekde ve evvelce bildirilen katli‘âmları te’yîd etmekdedir.

(2) Bu havâlîde Büyük ve Hindi kurâsına iki alay ile ta‘arruz etmişler ve ahâlîden bir çoğunu katletmişlerdir.

(3) İslâmlar tarafından yakalanan Ermeniler, bu havâlîde bir tek müslimân kalmayıncaya kadar İslâmların mahvına devâm edileceğini ve İslâmları kâmilen Aras nehrine dökeceklerine Ermenilerin karâr verdiklerini söylemişlerdir. Elde edilen ve Ermeni kıta‘âtına yazılan mahrem emir‑nâmelerde dahi aynen şu cümleler vardır:

Şirvan ahâlî‑i İslâmiyyesini Aras çayına dökmek Üçüncü Alay kumandanının vazîfesidir. Maksad Şahtahtı ve Kıvıran karyelerini batırıp ora müslimânlarını dahi Aras çayı arkasına dökmekdir.

Bâyezîd'den 12 Temmuz, sene [13]35 'de Nahcıvan havâlîsi ahâlî‑i İslâmiyyesi nâmına yazılan telgraf‑nâme de aynen zîre çıkarılmışdır:


DH. KMS, 53‑2/56_4

Bâb‑ı Âlî

Dâhiliye Nezâreti

Şifre Kalemi

2

Şifre Telgraf‑nâme

Mahreci

Târîh‑i

Keşîdesi

Kalem'e

Vürûdu

 

 

 

Sûret

İmhâsı mukarrer bir kütle‑i ma‘sûmeyi nazarlarını yollara ma‘tûf bir hâlde bırakarak mülevves ayakları altında çiğnenmesi musammem nâmûs‑ı millîmizin müdâfa‘ası içün hükûmet‑i müşfikamızın üç aydan beri boyunu buruk bir hâlde Dergâh‑ı Ahadiyyet'e sığınarak en yakîn bir zamânda hukûk‑ı mü’eyyedemizin tezâhürünü beklediğimiz bir sırada firâren gelen Hisârlı(?) Mûsâ oğlu Ağa ve Abdurrahmân oğlu İbrâhîm nâm eşhâsın ifâdelerine nazaran düşman‑ı bî‑emânın kâhir pençesiyle vîrân olmuş kırkbeş pâre köyün ahâlî‑i İslâmiyyesinin ilticâgâhları olan dört büyük köyün merkezi olmakla berâber dört nâhiyenin de kapısı mesâbesinde olan ve hem de böylelikle devâm ederse havâlî‑i mezkûrenin az zamân sonra mezâristân hâline ifrâğ edilecek şiddetli kanlı bir müsâdemenin başladığı ve sekiz topla mücehhez tahmînen dörtbin kişilik bir Ermeni kuvvetinin bir hiss‑i intikâm‑cûyâne ile karye‑i mezkûreyi kuşatdığı ve her dürlü vesâ’it‑ı müdâfa‘adan mahrûm mazlûm İslâmların beş kilometre mesâfede kâ’in tren hattındaki zırhlı vagonlardan müdhiş bombardıman edilmekde oldukları ve bu mel‘ûnların maksad‑ı aslîlerinin hasâd mevsimi olmak hasebiyle ahâlîsini dağıdacakları karyelerdeki mezrû‘âta tesâhub olduğu anlaşılmakdadır. Hükûmet‑i Osmâniyye'yi temsîl eden vicdân‑perver nâsıyelerin öksüz ve za‘îf olan ebnâ’‑i cinslerinin vahşete kurbân olmalarına kat‘iyyen râzî olamayacakları husûsunca


DH. KMS, 53‑2/56_5

Bâb‑ı Âlî

Dâhiliye Nezâreti

Şifre Kalemi

3

Şifre Telgraf‑nâme

Mahreci

Târîh‑i

Keşîdesi

Kalem'e

Vürûdu

 

 

 

ümniyyetimizde olduğu üç aydan beri devâm eden feryâd ve kanımızla ızhâr etdik. Nefs‑i hayâtın en mü’essir hâdimi olan ümniyyet olması bir dürlü enzâr‑ı âmmeden silinemediği içün Ermenilere karşı ölümle pençeleşileceğinin ne dereceye kadar tabî‘î olduğu vâreste‑i arzdır. Zavâllı kadınlar, ak sakallı ihtiyârların, süd emen çocukların velhâsıl beşer cildine bürünmüş felek‑zedelerin dest‑gîri olabilecek hamiyyetmendânı etrâflarında göremedikleri içün korkunç kurşun sadâlarından dolayı kopardıkları velvele aynı zamânda mevti istihkâr edercesine olan müdâfa‘anın netîcede haysiyyetlerinin de pâymâl edileceğini i‘lân etdiği içün hakk‑ı hakîkîyi süngü uclarında barınan(?) kuvvete karşı ( ) gayr‑i kâbil‑i imkân olduğu daha tabî‘îdir. Ağladık, sızladık, yazdık, bağırdık hattâ milliyyet prensibi maskesi altında beşeriyyeti ezmeğe çabalayanlara bile feryâd etdik; kafalarımızda patlayan gülleler sadâları yüzünden işidilmedi. Âlem‑i İslâm'ın yegâne hâmî‑i müşfikı olan halîfe‑i rû‑yi zemînin riyâsetini der‘uhde etdiği hükûmet de feryâdımızı istim①etmedi. Artık kime gidelim; hangi yabancı eteklere sarılalım ?.. Bu şikâyetimizin de merci‘‑i â’idine bildirilmesiyle berâber hayâtımızın müdâfa‘asını istirhâm eyleriz.(*)


882_31

DH. KMS, 53‑2/86_2

Bâb‑ı Âlî

Dâhiliye Nezâreti

Şifre Kalemi

Şifre Telgraf‑nâme

Mahreci

Târîh‑i

Keşîdesi

Kalem'e

Vürûdu

Erzurum

17 Ağustos, sene [13]35

minh.

C[evâb‑ı] 12 Ağustos, sene [13]35:

Muntazaman takdîm edilmekde olan vukû‘ât telgraflarıyla hudûd vakâyi‘i hakkındaki raporların mütâla‘asından müstebân buyurulacağı vechile şimdiye kadar vilâyet dâhilinde muhıll‑i âsâyiş bir vak‘a tehaddüs etmediği ve mütâreke‑nâmenin ahkâm‑ı mündericesine mugâyir ahvâl vukû‘una meydân verilmeyerek muhâfaza‑i sükûn u âsâyişe i‘tinâ edilmesi sıra düşdükce ehemmiyyet‑i mahsûsa ile îcâb edenlere tavsiye edilmekde olduğu cihetle Bâyezîd, Karakilise arasındaki mıntıkada Kürdlerin Ermenilere hücûm içün Osmânlı zâbitânı tarafından tahrîk edilmekde ve bu yüzden Kafkas hudûdunda hâl ü mevki‘in kesb‑i vahâmet etmekde olduğu hakkındaki İngiliz Fevkal‘âde Komiserliği'nin takrîri mündericâtı kat‘iyyen muvâfık‑ı hakîkat olmayıp bil‘akis elviye‑i selâsede bulunan Ermenilerin oradaki ahâlî‑i İslâmiyye hakkında katli‘âm gibi envâ‘‑ı mezâlim ü cinâyet îk①u icrâ etmekde oldukları ve bu tarafa atf‑ı cürm etmeleri bu mezâlim ü te‘addîlerini setr ve mes’ûliyyetini Hükûmet‑i Osmâniyye'ye tahmîl etmek maksadıyla tasnî‘ edilmiş ekâzîb ü işâ‘âtdan ibâret ve Ermenilerin balta ve bıçaklarının havfinden yüzlerle hâne ahâlî‑i İslâmiyyenin mütemâdiyen vilâyet mülhakâtına hicret etmeleri sıdk‑ı ma‘rûzât‑ı âcizânemi mü’eyyid bulunduğu.

Fî 16 Ağustos, sene [13]35

Vâlî Vekîli

Hurşid


883_21

DH. KMS, 53‑2/88_2

Bâb‑ı Âlî

Dâhiliye Nezâreti

Şifre Kalemi

Şifre Telgraf‑nâme

Mahreci

Târîh‑i

Keşîdesi

Kalem'e

Vürûdu

Van

14 Ağustos, sene [13]35

minh.

Ermeni katli‘âmlarından kurtulabilen Erivan müslimânlarından külliyyetli muhâcir geldi. İskân etdim. Epeyce de âlât‑ı zirâ‘iyye verdim. Bunların büyük bir kısmı servet sâhibidir. İdâre içün bir şey istemiyorlar. Bir kısmı da Ermenilerin ta‘arruzları sıralarında yalnız cânlarını kurtararak gelmişlerdir. Bunlar müstemirren yemeklik ve tohumluk talebinde bulunuyorlar. Mümkin ise bir mu‘âvenet îfâsının te’mîn buyurulmasını istirhâm ederim.

Fî 13 Ağustos, sene [13]35

Vâlî

(imza)


DH. KMS, 53‑2/88_1

Dâhiliye Nezâreti

Kalem‑i Mahsûs Müdîriyyeti

Târîh 15 Ağustos, sene [13]35

Şifre

Van Vilâyetine

C[evâb‑ı] 13 Ağustos, sene [13]35. İlticâ edenlerin mikdârıyla bunların yemeklik ve tohumluk talebinde bulunanların adedinin dahi serî‘an iş‘âr buyurulması.


884_28

DH. KMS, 53‑2/104_2

Bâb‑ı Âlî

Dâhiliye Nezâreti

Şifre Kalemi

Şifre Telgraf‑nâme

Mahreci

Târîh‑i

Keşîdesi

Kalem'e

Vürûdu

Erzurum

31 Mayıs, sene [13]35

1 Haziran, sene [13]35

Zâta mahsûsdur.

Derece‑i sıhhati henüz te’eyyüd etmemiş olan istihbârâta nazaran Ermenilerin Kars ve Sarıkamış'da onbin asker ikâme etdikleri ve Antranik'in otuzbin kadar kuvvetle Van cihetine inmekde olduğu anlaşılmışdır. Bu hareketden Hükûmet'i İzmir işgâli gibi bir emr‑i vâki‘ karşısında bulundurmaları mahsûs(=hissedilmiş) bulunduğundan Dersa‘âdetce îcâbât‑ı siyâsiyyeye tevessül buyurulmasını ve bu bâbda tahkîkât‑ı hafiyye icrâ edilmekde olup istihsâl edilecek netîceden ma‘lûmât i‘tâsı mukarrer bulunduğunu arzeylerim.

Fî 29 Mayıs, sene [13]35

Vâlî

Münîr


DH. KMS, 53‑2/104_1

Dâhiliye Nezâreti

Kalem‑i Mahsûs Müdîriyyeti

Târîh 1 Haziran, sene [1]335

Huzûr‑ı Âlî‑i Hazret‑i Sadâret‑penâhîye

Ermenilerin Kars ve Sarıkamış'da onbin asker ikâme etdikleri ve Antranik'in otuzbin kadar kuvvetle Van cihetine inmekde olduğu istihbâr olunduğundan ve bu hareketden Hükûmet'i İzmir işgâli gibi bir emr‑i vâki‘ karşısında bulundurmaları mahsûs(=hissedilmiş) bulunduğundan ve bu bâbda icrâ edilmekde olan tahkîkât‑ı mahremâne netîcesinden ma‘lûmât verileceğinden bahs ile Devletce îcâbât‑ı siyâsiyyeye göre mu‘âmele îfâsı Erzurum Vilâyeti'nden alınan telgraf‑nâmede bildirilmiş olduğunun arzına ibtidâr kılındı. Ol bâbda.


DH. KMS, 53‑2/104_4

Bâb‑ı Âlî

Dâhiliye Nezâreti

Şifre Kalemi

Şifre Telgraf‑nâme

Mahreci

Târîh‑i

Keşîdesi

Kalem'e

Vürûdu

Erzurum

8 Temmuz, sene [13]35

 

Posta ile gelmişdir.

Bâyezîd Mutasarrıflığı'ndan alınan 5/6/[13]35 târîhli ve şifreli telgraf‑nâme zîre naklolunan mündericâtında derdest‑i müzâkere olduğu bildirilen vaz‘iyyetin tahkîki elyevm seksenbin ve daha avdet edeceklerle yüzbin râddesine bâliğ olacağı bedîdâr olan Bâyezîd İslâm ahâlîsinin yâ sevdâ‑yı intikâmla veyâhûd tekrâr muhâcerete icbâr sûretiyle mahv u perîşân edileceğini ve çünki Bâyezîd'de meskûn Kürdlerle Ermeniler arasında Erzurum mülhakâtı gibi Rusya istîlâsı nihâyetlerinde yapılan mezâlimden dolayı pek derîn buğz u adâvet hükümrân olduğundan bu dersi teskîn ü tahfîfe hîç bir kuvvetin müsâ‘id olamayacağı âlem‑i medeniyyetin bu fecâyi‘ karşısında dilhûn olacağı ve ancak Hükûmet'in vaz‘ etdiği esâsât dâhilinde avdet edecek mültecî Ermenilerin İslâm vatandaşları arasında cây‑i kabûl bulabileceğini.

Fî 6 Haziran, sene [13]35

Vâlî

Münir

Sûret

Bugün Iğdır'dan buraya gelen İngiliz erkân‑ı harbiyye mülâzimi ile ma‘iyyetindeki Ermeni tercümânı vâsıtasıyla vukû‘ bulan muhâverede mûmâ‑ileyh; "İngiliz Hükûmeti himâyesinde teşekkül eden Ermenilere bu havâlî terkedilmiş olup ancak Konferans'dan zuhûr edecek karârın henüz derdest‑i teblîğ bulunduğu ve bir aya kadar onbeşbin Ermeninin Ermeni askeri himâyesiyle me’vâ‑yı sâbıkları olan Bâyezîd livâsına sevkedileceğini"


DH. KMS, 53‑2/104_5

Bâb‑ı Âlî

Dâhiliye Nezâreti

Şifre Kalemi

Şifre Telgraf‑nâme

Mahreci

Târîh‑i

Keşîdesi

Kalem'e

Vürûdu

 

 

 

dermiyân eylemişdir. Bu havâlînin Ermenilere terkedildiğine dâ’ir Hükûmet'den resmî bir teblîğ olmadığına ve me’vâ‑yı sâbıklarına avdet edecek Ermenilerin sûret‑i kabûlleri hakkında Hükûmetce ittihâz kılınan tedâbîri câmi‘ elde mevcûd ta‘lîmât‑nâme dâ’iresinde kabûl ve hareket olunacağına ve Bâyezîd'e gelecek Ermeni mekâdîri dahi onbeşbin olmayıp ma‘a‑mülhakât ancak yedi‑sekiz bin râddesinde olduğu gibi bunlar içerisinde erbâb‑ı cerâ’imden olanların dahi adem‑i kabûlü ile i‘âde edilmeleri evâmir‑i mübelleğa ahkâmından bulunmasına nazaran bi't‑tab‘ fazla gösterilen sâ’ir mahallere â’id olanlarının livâ dâhilinde iskânlarına imkân bulunmadığı ve müsellah Ermeni askeri himâyesiyle gelmelerine de hâcet olmadığı yolunda cevâb verilmiş ve İran'ın Ovacık ve Makü'ye gideceğini beyân eden mûmâ‑ileyhe iki jandarma süvârîsi terfîk sûretiyle sâlimen yola çıkarılmışdır.


DH. KMS, 53‑2/104_6

Bâb‑ı Âlî

Dâhiliye Nezâreti

Şifre Kalemi

Şifre Telgraf‑nâme

Mahreci

Târîh‑i

Keşîdesi

Kalem'e

Vürûdu

Erzurum

6 Temmuz, sene [13]35

 

Mühimdir.

Posta ile gelmişdir.

Kafkas ahvâline dâ’ir Bâyezîd Mutasarrıflığı'ndan alınan 1 Haziran, sene [13]35 şifre sûreti zîre derc ve arz‑ı keyfiyyet olunur.

Fî 7/8 Haziran, sene [13]35

Vâlî

Münir

Sûret

28 Mayıs, sene [13]35 ve 417 şifreye lâhikadır:

Genceli Cebbâr Bey Nakî‑zâde tekrâr avdet etmiş; mûmâ‑ileyh Nahcıvan'a gidememiş ise de Nahcıvan hudûduna karîb İran arâzîsinde Arablar nâmındaki karyede kendisine tesâdüf eden o havâlî ahâlîsinin posta ile derdest‑i takdîm arîza ahâlî vekîllerinin intihâb‑nâmelerini hâmil Halîl Bey'in ifâde‑i şifâhiyyesine nazaran Nahcıvan ve Şeril ve Adıbasaran kurâ‑yı İslâmiyyesi İngilizler tarafından celbedilen Ermenilerle tamâmen işgâl edildiği ve İslâm ilerigelenlerinden Nahcıvanlı Halîl Bey ve Adıbasaranlı Abbaskulu Bey ve Çığın(?) karyeli İbrâhim Bey nâmlarındaki üç zâtın derdest ve mechûl taraflara sevkolundukları ve ahâlî‑i İslâmiyye ellerinde gördükleri eslihayı Ermenilerin zabt u müsâdere eyledikleri ve her müstahkem noktada şimdiden vaz‘ olunan toplarla ileride ahâlî‑i İslâmiyye ellerindeki bilumûm eslihanın toplanacağı ve imtin①etdikleri takdîrde yapılmakda olan mezâlimin büyük bir kıtâle müncerr olacağı ve her tarafın Ermeniler tarafından ihâta olunarak


DH. KMS, 53‑2/104_7

Bâb‑ı Âlî

Dâhiliye Nezâreti

Şifre Kalemi

Şifre Telgraf‑nâme

Mahreci

Târîh‑i

Keşîdesi

Kalem'e

Vürûdu

 

 

 

İslâmların sâ’ika‑i havf ile hîç bir tarafa hatve atamadıkları ve hülâsa bu havâlî İslâmları hatt u hareketlerini ta‘yînde âciz bir hâlde bulunarak böyle sıkı mürâca‘atlarının kendileri yarım milyonu mütecâviz oldukları ve Ermenilerin ancak yirmibinden ibâret bulunduğu hâlde yâ Devlet‑i Aliyye'ye veyâhûd İran'a ilhâk ve böyle olmadığı takdîrde Ermeniden mâ‘adâ mütemeddin bir hükûmet idâresinde bulunulmasını ârzû ile bir râh‑ı selâmet bulmak istedikleri anlaşılmakla arzolunur.


DH. KMS, 53‑2/104_3

Bâb‑ı Âlî

Dâhiliye Nezâreti

Şifre Kalemi

Şifre Telgraf‑nâme

Mahreci

Târîh‑i

Keşîdesi

Kalem'e

Vürûdu

Van

13 Haziran, sene [1]335

13 minh.

(1) Ermeniler hudûdumuzun öbür tarafında bulunan Kürdlere zahîre ve para tevzî‘ etmişlerdir. (2) Makü serdârının asker toplayarak hudûdu tecâvüz etmek isteyen Ermenileri silâhla karşılamağa gitdiği haber verildi. Tahkîk etdiriyorum. Netîceyi arzederim.

Fî 8 Haziran, sene [13]35

Vâlî

Haydar


DH. KMS, 53‑2/104_8

Bâb‑ı Âlî

Dâhiliye Nezâreti

Şifre Kalemi

Şifre Telgraf‑nâme

Mahreci

Târîh‑i

Keşîdesi

Kalem'e

Vürûdu

Erzurum

7 Temmuz, sene [13]35

minh.

Zeyl‑i 20 Haziran, sene [13]35:

Geçenlerde İngiliz zâbiti kıyâfetinde Bâyezîd'e gelerek teyakkuzu mûcib ifâdede bulunduğu arzolunan şahsın İngiliz olmayıp Ermeni olduğu Erzurum İngiliz mümessili nezdinde yapılan tahkîkâtdan anlaşıldığı ve bu hâl Ermenilerin İngiliz kıyâfet ve nüfûzundan istifâde ederek ba‘zı makâsıdın istihsâline ve câsûsluğa teşebbüs edeceklerini işrâb etmekle Kolordu Kumandanlığı'ndan müsâ‘ade olunmadıkca hüviyyet ve vazîfesi te‘ayyün etmeyen hîç bir şahsın, i’tilâf zâbit ve efrâdıyla me’mûrlarının kabûl edilmemesi ve geçenlerin tevkîfi zımnında kıta‘âta teblîğât îfâ kılındığı Ordu‑yı mezkûr Kumandanlığı'ndan bildirilmekdedir.

Fî 5 Temmuz, sene [13]35

Vâlî Vekîli

Hurşid


DH. KMS, 53‑2/104_9

Bâb‑ı Âlî

Dâhiliye Nezâreti

Şifre Kalemi

Şifre Telgraf‑nâme

Mahreci

Târîh‑i

Keşîdesi

Kalem'e

Vürûdu

Erzurum

7 Temmuz, sene [13]35

minh.

Sûret

Kars'da Ermeniler müslimân ahâlîden ilerigelenleri habs ü teb‘îde germî verdiği ve yüzü mütecâviz İslâmı Osmânlı tebe‘asından diyerek derdestle Gümrü'ye teb‘îd ve ekser müslimânları câsûs telakkî ederek itlâf etmekde ve müslimânlardan tekâlîf‑i harbiyye sûretiyle at ve öküz ve arpa toplamakda oldukları ve bu tekâlîfi kabûl etmeyen Ağçakal‘a Çukuru'nda sekiz müslimân karyesi üzerine üçyüz süvârî ve üçyüz piyâde ile top ve makineli tüfenk sevkederek ahâlî‑i İslâmiyyeyi topa tutdukları ve ahâlînin cümlesi Allâhüekber dağına çekildikleri ve 25 Haziran, sene [13]35'de bir İngiliz ve bir Amerika kumandanı Kars'a geldiği ve İngiliz ceneralinin mukaddemâ Bolşevikler üzerine harbe giden "Diyoi"(?) olduğu, Bolşeviklerin Âzerbaycan'a gelerek Âzerbaycan Hükûmeti'yle tevhîd‑i harekete başladığı ve Tiflis'e doğru hareketleri muhakkak olduğu istihbârât‑ı mevsûka üzerine ma‘rûzdur.

Namervan Kaymakâmlığı'nın 5 Temmuz, sene [13]35 târîhli ve 1018 numaralı şifre telgraf‑nâme sûreti bâlâya nakl ve keyfiyyetin Onbeşinci Kolordu Kumandanlığı'na da teblîğ edildiği ma‘rûzdur.

Fî 6 Temmuz, sene [13]35

Vâlî Vekîli

Hurşid


DH. KMS, 53‑2/104_11

Bâb‑ı Âlî

Dâhiliye Nezâreti

Şifre Kalemi

Şifre Telgraf‑nâme

Mahreci

Târîh‑i

Keşîdesi

Kalem'e

Vürûdu

Erzurum

15 Temmuz, sene [1]335

16 minh.

Ermenilerin hudûdumuza dört sâ‘at mesâfede bir hayli(?), Gül‘antâb ve Hatıl Hamamlı(*) nâmlarındaki köyleri basarak oralardaki fedâyî müslimânları katletmekde olduklarının ve hattâ top ve tüfenk sadâlarının hudûd üzerindeki Karakilise karyesinden işidilmekde bulunduğunun Pasinler kazâsının Iğırbığır karyeli Mehmed oğlu Hasan'ın ifâdesine atfen Aras Nâhiyesi Müdîriyyeti'nden bildirildiği, Kazâ‑i mezkûr Kaymakâmlığı Vekâleti'nden izbâr kılınmakla keyfiyyet berây‑ı ma‘lûmât ma‘rûzdur.

Fî 9 Temmuz, sene [1]335

Vâlî Vekîli Kâdî

Hurşid


DH. KMS, 53‑2/104_10

Bâb‑ı Âlî

Dâhiliye Nezâreti

Şifre Kalemi

Şifre Telgraf‑nâme

Mahreci

Târîh‑i

Keşîdesi

Kalem'e

Vürûdu

Erzurum

 

 

9 Temmuz, sene [13]35 ve şifreye zeyldir. Hudûd hâricinde Gül‘antâb ve Kıbrıs Hamiyetli(?)(*) karyelerinde zuhûr eden vak‘anın istihbârât‑ı kat‘iyye ve ekîde ile te’eyyüd etdiği Erhıs(?) müdîrinin iş‘ârına atfen Pasinler Kaymakâmlık Vekâleti'nden bildirilmekle keyfiyyet berây‑ı ma‘lûmât arzolunur.

Fî 9 Temmuz, sene [13]35

Erzurum Vâlî Vekîli Kâdî

Mehmed Hurşid


DH. KMS, 53‑2/104_13

Bâb‑ı Âlî

Dâhiliye Nezâreti

Şifre Kalemi

Şifre Telgraf‑nâme

Mahreci

Târîh‑i

Keşîdesi

Kalem'e

Vürûdu

Erzurum

15 Temmuz, sene [13]35

16 minh.

Sûret

Üç gün evvel Karakurt'daki Ermeniler Alakilise'deki İslâmları top ve tüfenkle muhâsara etdikleri ve civârındaki İslâmlar da Alakilise'deki İslâmların mu‘âvenetine şitâb etmişlerse de Ermeniler o muhîtde Mescidli civârında mu‘âvenete giden İslâmları topla tevkîf etdikleri ve üç günden beri müsâdeme devâm etmekde olduğu ve İslâmlardan onbir nefer şehîd edildiği Kötek Müdîriyyeti'nden şimdi alınan 9 Temmuz, sene [13]35 târîh ve 209 numaralı şifreli telgrafa atfen berây‑ı ma‘lûmât arzolunur.

Pasinler Kaymakâmlığı Vekâleti'nin 9 Temmuz, sene [13]35 târîhli ve 119 numaralı şifre telgraf‑nâmesi sûreti aynen bâlâya nakl ve keyfiyyetin Onbeşinci Kolordu Kumandanlığı'na da teblîğ edildiği berây‑ı ma‘lûmât ma‘rûzdur.

Fî 10 Temmuz, sene [13]35

Vâlî Vekîli Kâdî

Hurşid


DH. KMS, 53‑2/104_12

Erkân‑ı Harbiyye‑i Umûmiyye Dâ’iresi

Şu‘be

Numara

Erzurum'dan: Harbiye Nezâreti'ne mevrûd şifredir.

Sûret

C[evâb‑ı] 9/Temmuz/[13]35 ve 3969 şifre

Ermenilerin hudûd civârında yapdıkları tahşîdât ve katli‘âmlar hakkında buradaki İngiliz mümessili haberdâr edilmekdedir. Mûmâ‑ileyh de hudûd hâricinde emniyyet ü âsâyişin muhtell olduğunu i‘tirâf eylemekdedir. Ermenilerin hudûd hâricindeki harekât ü mezâlimine dâ’ir gelen en son ma‘lûmât dîgerlerinden altışar adam gönderip katletdikleri ve bu müsâdemelerde top ve makineli tüfenk isti‘mâl etdikleri ve Boşkuş karyesinde bir İslâmın kardaşı ile zevcesini ve kızını alıp götürdükleri anlaşılmışdır.

10/Temmuz/[13]35

15 nci Kolordu Kumandanı

Kâzım Karabekir


DH. KMS, 53‑2/104_14

Bâb‑ı Âlî

Dâhiliye Nezâreti

Şifre Kalemi

Şifre Telgraf‑nâme

Mahreci

Târîh‑i

Keşîdesi

Kalem'e

Vürûdu

Erzurum

15 Temmuz, sene [1]335

16 minh.

 

Şehr‑i hâlin beşinci günü menâtık‑ı hudûdiyyeden "Küştiyan", "Sarıbıyık"a otuz pâre ve yedinci günü Arslanlı tarîkıyla yine Sarıbıyık'a otuzbeş süvârî Ermeni gelip müfreze‑i askeriyye ile müsâdeme vâki‘ olduğu gibi 11 Temmuz, sene [1]335 de dahi Musun nâhiyesinin Zora istikâmetinden yirmi kişilik bir düşman kuvveti gelip tecâvüz‑i hudûda teşebbüs etmişler ise de müfreze tarafından âteşle bilmukâbele men‘ ve bir gün sonra da yine aynı istikâmetde birinci def‘ada altmış ve ikinci def‘ada onbeş kişilik kuvvetlerle tecâvüz teşebbüsünde bulunan Ermenilerin de müfreze ile aralarında bir hayli âteş te‘âtîsinden sonra def‘ edildiklerini ve yalnız Küştiyan ve Sarıbıyık müsâdemesinde bir neferimizin mecrûh bulunduğu ve hudûda karîb Abbasgöl nâm mevki‘de ikiyüz kişilik Yezîdî kuvveti olup bu kuvvete Antranik ile Cihângir Ağa'nın kumanda etmekde oldukları ve ikiyüz kişilik dîger bir kuvvetin de Arslanlı deresinde bulunduğu istihbâr kılınmış ise de bu kuvvetin kumandanının kim olduğu anlaşılamadığı ve bu bâbdaki teblîğât netîcesinin de bildirileceği Diyadin Kaymakâmlığı'nın iş‘ârına atfen Bâyezîd Mutasarrıflığı'ndan şimdi alınan üç kıt‘a şifre telgraf‑nâmede bildirildiği ve keyfiyyetin Onbeşinci Kolordu Kumandanlığı'na da teblîğ kılındığı ve alınacak ma‘lûmatın da iş‘âr kılınacağı ma‘rûzdur.

Fî 13 Temmuz, sene [1]335

Vâlî Vekîli

Hurşid


DH. KMS, 53‑2/104_15

Bâb‑ı Âlî

Dâhiliye Nezâreti

Şifre Kalemi

Şifre Telgraf‑nâme

Mahreci

Târîh‑i

Keşîdesi

Kalem'e

Vürûdu

Van

19 Temmuz, sene [1]335

20 minh.

Ermenilerin mütemâdiyen ta‘arruzları üzerine hudûdumuza ilticâ eden Revan ve civârı aşâyir‑i müslimesi umûmiyyetle Van'a gelmişlerdir. Şimdiye kadar gelen ikibin hâne, kurâ‑yı hâliyede iskân edildiği peyderpey gelmekde olanların da iskân edilmekde bulunduğu ma‘rûzdur.

Fî 14 Temmuz, sene [1]335

Vâlî

Haydar


DH. KMS, 53‑2/104_16

Bâb‑ı Âlî

Dâhiliye Nezâreti

Şifre Kalemi

Şifre Telgraf‑nâme

Mahreci

Târîh‑i

Keşîdesi

Kalem'e

Vürûdu

Erzurum

17 Temmuz, sene [13]35

minh.

Dün kable'z‑zuhr sâ‘at onbirde Ermenilerin hudûda ikibuçuk sâ‘at mesâfede kâ’in Gâzîkaya'ya gelerek ahâlî‑i İslâmiyye ile harbe girişdikleri gibi o sırada Çürükler ve Ayntab ve Armudlu ve Başköy karyelerine hücûm eden Ermenilerin de İslâm mâllarını yağmâya ibtidâr ve silâhları olmayanların gönderilmesini mükerreren taleb eyledikleri Eleşkird Kaymakâmlığı'nın iş‘ârına atfen Bâyezîd Mutasarrıflığı'ndan bildirildiği, keyfiyyetin Kolordu Kumandanlığı'na da teblîğ edildiği.

Fî 14 Temmuz, sene [13]35

Vâlî Vekîli

Hurşid


DH. KMS, 53‑2/104_17

Bâb‑ı Âlî

Dâhiliye Nezâreti

Şifre Kalemi

Şifre Telgraf‑nâme

Mahreci

Târîh‑i

Keşîdesi

Kalem'e

Vürûdu

Erzurum

19 Temmuz, sene [13]35

minh.

Eleşkird Kaymakâmlığı'ndan alınan 10 Temmuz, sene [13]35 târîhli telgraf‑nâmede Kâdîkaya ahâlîsinden alınan ma‘lûmât ve mektûblara nazaran Ermenilerin Sarıkamış'dan celbeyledikleri top ve mitralyözle İslâmlara ta‘arruz u tecâvüz eyledikleri ve üç gün muhârebeden sonra mukâvemet edemeyerek İslâmların hudûdumuza karîb bir mahalle hicretle çadırlarda iskâna mecbûr kaldıkları ve Ermenilerin İslâmlara karşı irtikâb eyledikleri şenâ‘atin tüyleri ürperdecek bir râddeye bâliğ olduğu ve ba‘de'z‑zevâl yevm‑i mezkûrda sâ‘at yedide Güllüce istikâmetinde şiddetli top sadâları işidildiği ve keyfiyyetden ma‘lûmât alınmak üzere üç süvârî Kâdîkaya'ya gönderildiği anlaşılmakdadır. Alınacak ma‘lûmât peyderpey arzolunacakdır.

Bâyezîd Mutasarrıflığı'nın 12 Temmuz, sene [13]35 şifre telgraf‑nâmesi sûreti bâlâya nakl ve keyfiyyetin Ordu Kumandanlığı'na da teblîğ edildiği ma‘rûzdur.

Fî 16 Temmuz, sene [13]35

Vâlî Vekîli

Hurşid


DH. KMS, 53‑2/104_18

Bâb‑ı Âlî

Dâhiliye Nezâreti

Şifre Kalemi

Şifre Telgraf‑nâme

Mahreci

Târîh‑i

Keşîdesi

Kalem'e

Vürûdu

Trabzon

19 Temmuz, sene [1]335

20 minh.

Ermenistân kıta‘ât‑ı askeriyyesi Erzurum hudûdunda tahaşşüd etmekde olup bir Ermeni süvârî alayının Kötek mevki‘inde Onikinci Fırka ile temâs etmek üzere olduğu ve o civârdaki kurâ‑yı İslâmiyyenin Ermeniler tarafından tahrîb ü ihrâk ve ahâlînin itlâf olunmakda ve mıntıka‑i mezkûrede vaz‘iyyetin fevkal‘âde kesb‑i nezâket ü ehemmiyyet eylemekde bulunduğu ve Atina'da bulunan Onbirinci Alay'ın Trabzon'daki İkinci Taburu'nu celbederek Alay Karârgâhı ile Birinci Tabur'un Of kasabasına nakl ve bir taburunu hudûdun setr ü muhâfazası içün Hopa'da terkeylediği Hopa Kaymakâmlığı'ndan bildirilmekle arzolunur.

Fî 17 Temmuz, sene [1]335

Vâlî Vekîli

Emin


DH. KMS, 53‑2/104_19

Erkân‑ı Harbiyye‑i Umûmiyye Dâ’iresi

Şu‘be

Numara

4187

Harbiye Nâzırı Ferîd Paşa tarafından

Dâhiliye Nezâret‑i Celîlesine

Devletlü efendim hazretleri

Ermenilerin icrâ etdikleri mezâlim ü fecâyi‘in te’yîd ü tevsîkı maksadıyla vakâyi‘ u hâdisâtın kemâl‑i dikkat ü i‘tinâ ile tahkîki ve mübâlağadan ârî olarak iş‘ârıyla ahvâl ve harekât‑ı cinâ’iyyenin ora Mümessil‑i Siyâsîliği tahkîkâtıyla da tevhîdi emrolunmuşidi. Bu kerre Onbeşinci Kolordu Kumandanlığı'ndan mevrûd şifre sûreti leffen takdîm‑i huzûr‑ı devletleri kılınmağla ol bâbda emr ü fermân hazret‑i men lehü'l‑emrindir.

Fî 18 Şevvâl, sene [1]337 ve Fî 17 Temmuz, sene [1]335

Harbiye Nâzırı

(imza)


DH. KMS, 53‑2/104_20

Bâb‑ı Âlî

Dâhiliye Nezâreti

Şifre Kalemi

Şifre Telgraf‑nâme

Mahreci

Târîh‑i

Keşîdesi

Kalem'e

Vürûdu

Erzurum

23 Temmuz, sene [13]35

 

 

Ermenilerin Elviye‑i Selâse'nin Kağızman cihetindeki Çürük karyesini basarak müslimânların mâllarını yağmâ ve ırzlarına tasallut etmekde olduklarının istihbâr kılındığı ve mezkûr Kağızman tarafından devâmlı sûretde işidilen top sadâsı da istihbârât‑ı vâkı‘ayı te’yîd eylemekde olduğu Bâyezîd Jandarma Tabur Kumandanlığı'nın iş‘ârına atfen Vilâyet Jandarma Alay Kumandanlığı'ndan bildirilmekle arz‑ı ma‘lûmât olunur.

Fî 20 Temmuz, sene [13]35

Vâlî Vekîli

Hurşid


DH. KMS, 53‑2/104_21

Erzurum Vilâyeti

Mektûbî Kalemi

Aded

Umûm 5727

Husûs 744

Mahremdir

Dâhiliye Nezâret‑i Celîlesi'ne

Devletlü efendim hazretleri

22 Temmuz, sene [1]335 târîhli ve 5727/700 numaralı arîza‑i âcizî ile takdîm kılınan Bâyezîd Mutasarrıflığı'nın 18 Haziran, sene minh. târîhli ve 487 numaralı şifre telgraf‑nâmesinin bir sûreti de berây‑ı ma‘lûmât Onbeşinci Kolordu Kumandanlığı'na gönderilmişidi. Alınan cevâb‑nâmede ordu kumandanlarının muvâfakati istihsâl edilmedikce hudûd hâricine zâbit gönderilemeyeceğine ve Kolordu'nun da ma‘lûmâtı olmamasına nazaran mezkûr telgraf‑nâmede Ermenilerin İslâmlara yapmakda oldukları te‘addî ve mezâlimi tahkîke me’mûr edildiği bildirilen zâbitin Kağızman'a i‘zâm keyfiyyetinin bî‑asl ü esâs bulunduğu iş‘âr kılınmasına mebnî ba‘demâ tahkîkât


DH. KMS, 53‑2/104_22

Sahîfe

2

ve tedkîkât‑ı mukteziye icrâsından sonra iş‘ârâtda bulunmasının zikrolunan mutasarrıflığa yazıldığı berây‑ı ma‘lûmât ma‘rûzdur. Ol bâbda emr ü fermân hazreti men lehü'l‑emrindir.

Fî 3 Ağustos, sene [1]335

Erzurum Vâlî Vekîli

Kâdî

(imza)


885_15

DH. KMS, 53‑3/4_9

Dâhiliye Nezâreti

Kalem‑i Mahsûs Müdîriyyeti

Evrâk Umûmî Numarası 155

Kalem Numarası Bitlis 29

Târîh 7 Mayıs, sene [1]335

Şifre

Bitlis Vilâyetine

C[evâb‑ı] 4 Mayıs, sene [1]335. Şırnak mes’elesinin henüz mâhiyyeti bile anlaşılamamış demekdir. Serî‘an mahalliyle bi'l‑muhâbere tarafımızdan bir gûne tecâvüz vukû‘una zinhâr meydân verilmemesi esbâbının sûret‑i kat‘iyyede te’mîni ve hakîkat‑i hâlin ve ne yapıldığının da muvazzahan ve serî‘an iş‘ârı.


DH. KMS, 53‑3/4_10

Bâb‑ı Âlî

Dâhiliye Nezâreti

Şifre Kalemi

Şifre Telgraf‑nâme

Mahreci

Târîh‑i

Keşîdesi

Kalem'e

Vürûdu

Bitlis

29 Ağustos, sene [1]335

29 minh.

Gâyet müsta‘celdir.

Şırnak Kaymakâmlığı'ndan Vilâyet ve Siird Mutasarrıflığı'na yazılan ve Şırnaklı Abdurrahmân Ağa tarafından Vilâyet'e gelen telgraf‑nâmeler ile Jandarma Alay Kumandanlığı'nın tezkiresi sûretleri zîre dercedildi. Bunların ahziyle berâber Telgraf‑hâne'ye azîmetle Siird Mutasarrıf vekîli ve Fırka kumandanı makine başına çağırıldı. Maslahatın ehemmiyyetiyle mütenâsib sûretde tedâbîr‑i mâni‘a ittihâzi teblîğ edildi. Fırka kumandanı bir tabur sevkedeceğini esnâ‑yı muhâberede beyân etmiş ve Şırnak Kaymakâm vekîli makine başına çağırıldığı hâlde Şırnak merkezi bulunamamakdan dolayı kendisine vasâyâyı hâvî telgraf istâr ve Abdurrahmân Ağa'ya vesâ’ir îcâb edenlere Vilâyet nâmına münâsib vechile teblîğât icrâsı iş‘âr kılınmış olduğu ve netîceden arz‑ı ma‘lûmât tabî‘î bulunduğu ma‘rûzdur.

Fî 28 Ağustos, sene [1]335

Bitlis Vâlî Vekîli

Vehbi

Sûret

İmâdiye'de İngilizlerin mahv u ihrâc edildiği ve bakıyyetü's‑süyûfu da Zaho'ya avdet ü ilticâ etdiği ve Zaho aşâyiri tarafından muhârebe olunduğunu haber alan kazâ aşâyiri Zaho'ya tecâvüz etmek üzere müteheyyi’‑i hareket bulundukları ve şu tecâvüzün vatan ve milletimiz içün netâyic‑i elîme tevlîd edeceği hakkındaki nasâyih u teblîğâtımız hîç bir te’sîr göstermediği gibi; "Şimdiye kadar bizi bu harbde men‘ etmek sûretiyle aşâyir arasında rezîl etdiniz. Bundan böyle tevakkufumuza kat‘iyyen imkân yokdur." diye tahkîrle cevâb vermekde oldukları ve binâenaleyh ba‘demâ kuvvetsiz tevkîflerine imkân bulunmadığı ve mes’ele âtiyen pek çok fenâ netîceler hâsıl edeceği cihetle îcâbının sür‘at‑i mümkine ile istikmâl ü irâdesi ehemmiyyetle ma‘rûzdur.


DH. KMS, 53‑3/4_11

Bâb‑ı Âlî

Dâhiliye Nezâreti

Şifre Kalemi

Şifre Telgraf‑nâme

Mahreci

Târîh‑i

Keşîdesi

Kalem'e

Vürûdu

 

 

 

2

Sûret

Dîn‑i İslâm'ın hasm‑ı kadîmi bulunan ve şirzime‑i kalîleden ibâret olan Ermeni kütlesi İngiliz Hükûmeti tarafından Zaho'ya ictim①etdirilerek arâzî‑i Kürdistân'ı istîlâ etmek emeliyle tecâvüz‑i hudûdla karyelerimizi, mescidlerimizi tayyâreler ile bombardıman ve tahrîble berâber bir çok ma‘sûm etfâl ü nisvân itlâf edildi. Ermeniler İngilizlerle birlikde tecâvüzâta başladı. Şimdiye kadar halîfe‑i müslimînin emrine imtisâlen sükût u sükûneti muhâfaza etdik. Bu günlerde yapılan mezâlime karşı artık tâb u tâkât kalmadığı gibi urûk‑ı hamiyyeti harekete gelen aşâyirin de teskîni gayr‑i kâbil olduğundan Ermeni efrâdı ve İngiliz askeri ile icrâ‑yı harbe mecbûriyyet hâsıl olduğu ve arâzînin Ermenistân'a teslîm edilmemesi husûsu müte‘addid telgraflarla arzolunduğu ma‘rûzdur.

Sûret

Cizre'nin Silopi nâhiyesinin beş karyesine Cûdî dağı ve Şırnak istikâmetinde bir İngiliz tayyâresi gelerek atdığı bombalardan biri mezkûr karyenin mescidine ve Şırnak ağavâtından bir ağanın karye‑i mezkûredeki kasrına isâbet ile tahrîb eylemiş ve Silopi ahâlîsi de Şırnak aşâyirinden ma‘dûd bulunmuş olmasına mebnî mezkûr Şırnak aşâyiri dîgerleriyle bi'l‑ittifâk Zaho üzerine gitmek üzere istihzârâtda bulundukları Siird Tabur Kumandanlığı'nın iş‘ârından anlaşılmakla ma‘rûzdur.


DH. KMS, 53‑3/4_1

Dâhiliye Nezâreti

Kalem‑i Mahsûs Müdîriyyeti

Târîh 28 Ağustos, sene [1]335

Şifre

Bitlis Vilâyetine ve Siird Mutasarrıflığına

Zaho'da toplanan bir Ermeni çetesinin İngilizlerle birlikde hudûdu tecâvüz ederek karyelerini, mescidlerini tayyârelerle tahrîb ve ma‘sûm bir takım nisvân u sıbyânı itlâf etdikleri Şırnak Aşîreti Re’îsi Abdurrahmân imzâsıyla bugün Şırnak'dan çekilen bir telgraf‑nâmede beyân olunuyor. Filhakîka Ermeniler tarafından bu yolda bir tecâvüz vâki‘ olmuş mudur; vâki‘ ise tecâvüz hudûdun hangi tarafından, hangi bir gün vukû‘ bulmuşdur; Ermenilerin yanlarında hakîkaten ecnebî askeri var mıdır; var ise mikdârı takrîben nedir ve ahâlînin işe karışdırılması ma‘âzallâh müdâhale‑i ecnebiyyeyi ve oraların işgâlini intâc edeceğinden ahâlîden olan müslimânlarla Ermeniler beyninde zinhâr müsâdeme vukû‘una meydân verilmeyerek çetenin yalnız kuvve‑i askeriyye ile def‘ u tenkîli îcâb eder. Onbeşinci Kolordu Kumandanlığı'na da Harbiye Nezâreti'nden bu yolda teblîğât icrâ edilmişdir. Cihet‑i askeriyye ile müttehıden ittihâz‑i tedâbîr olunması ve bu bâbdaki ma‘lûmâtın muvazzahan ve serî‘an iş‘ârı.


DH. KMS, 53‑3/4_5

Bâb‑ı Âlî

Dâhiliye Nezâreti

Şifre Kalemi

Şifre Telgraf‑nâme

Mahreci

Târîh‑i

Keşîdesi

Kalem'e

Vürûdu

Bitlis

31 Ağustos, sene [13]35

minh.

Gâyet aceledir.

C[evâb‑ı] 28, 29 Ağustos, sene [13]35:

Derhâl Siird Mutasarrıflığı Vekâleti'ne teblîğ kılınmış ve henüz bir cevâb alınamamışdır. Gelecek cevâbın arzı tabî‘îdir. Bu sabâh makine başına celbetdiğim Şırnak Kaymakâm vekîli ile yapılan muhâberede Diyârbekir Vilâyeti'nin Silopi nâhiyesinin beş karyesine tayyâre ile dört‑beş bomba atıldığı ve oradaki mescide isâbetle tahrîbât yapdığı ve halkda heyecân hâsıl etdiği ve telefât mikdârı henüz anlaşılmadığı ve cebel‑i Cûdî üzerinde vâki‘ Şırnak kazâsının Sorbatın karyesi üzerine de tayyâre gelmiş ise de bir şey atılmadığı ve üç gün evvel nâhiye‑i mezkûrenin Basori karyesindeki ziyâretgâha tecâvüzle türbedeki pûşîde ve sâ’ireyi aşırmak ve türbede tahrîbât ve tahkîrât yapmak gibi harekâta te‘addî eden Ermeniler meyânında İngilizler de bulunduğu Kürdler tarafından beyân edilmekde ise de hakîkat ma‘lûm olmadığı ve Kürdler bu hâllerden ve İngilizlere mutâva‘at göstermeleri hakkındaki tehdîdkârâne mektûblardan kendilerinin birdenbire basılacaklarını tahmîn ile emniyyetleri münselib olduğu bildirilmiş ve Abdurrahmân Ağa'nın ve Şırnak'da tanıdığım dîger ağavâtın makine başına celbinde vâki‘ olan vasâyâ ve ihtârâta verdikleri


DH. KMS, 53‑3/4_6

Bâb‑ı Âlî

Dâhiliye Nezâreti

Şifre Kalemi

Şifre Telgraf‑nâme

Mahreci

Târîh‑i

Keşîdesi

Kalem'e

Vürûdu

 

 

 

cevâbda kendileri şimdiye kadar sükûneti ihtiyâr eyledikleri hâlde tecâvüzâta uğradıkları ve Zaho'daki vakâyi‘ te’sîriyle işlerin sektedâr olduğu ve Ermeni ve İngilizlerin Zaho cihetinden Şırnak'ın Geliguyan dâhiline duhûlleri hâlinde kazânın sukût edeceğinden endîşe etmekde ve şimdiye kadar hareketleri vâki‘ olmamış ise de Ermenilerin ve İngilizlerin Geliguyan cihetine ta‘arruzları men‘ edilmediği takdîrde kendilerini müsâdemeye mecbûr görmekde oldukları beyân olunmuşdur ve marzî‑i Hükûmet'e mugâyir ednâ bir fi‘l ü teşebbüsün mazarrât‑ı azîme hâsıl edeceğinden bahisle işi Hükûmet'in emr ü takdîrine terkederek zinhâr u zinhâr hîç bir hareketde bulunmamaları ekîden tavsiye olunmuş ve ağavât nezdinde sözü mu‘teber olan mahalli müftîsi vâsıtasıyla da ihtârât‑ı lâzime icrâ etdirilmişdir. Siird'den Alay Kumandanı Re’fet Bey kumandasıyla dün Şırnak'a sevkedilen iki taburun muvâsaleti te’sîri ve yapılan muhâberât yardımıyla mugâyir‑i marzî hâl vukû‘a gelememesi me’mûldür. Ma‘rûzât‑ı vâkı‘aya göre îcâb‑ı hâlin îfâsı menût‑ı takdîr‑i fahîmâneleridir.

Fî 30 Ağustos, sene [13]35

Vâlî Vekîli

Vehbi


DH. KMS, 53‑3/4_4

Dâhiliye Nezâreti

Kalem‑i Mahsûs Müdîriyyeti

Târîh 31 Ağustos, sene [13]35

Şifre

Gâyet müsta‘cel

Bitlis Vilâyetine

C[evâb‑ı] 30 Ağustos, sene [13]35. Ermenilerin tecâvüzü keyfiyyeti muhtâc‑ı tahkîk u te’yîddir. İngilizlerin bunlara mu‘âveneti rivâyeti ise pek şübhelidir. Binâen‑alâzâlik bu bâbda tahkîkât‑ı âcile ve mükemmele icrâsı lâ‑büddür. Hâsıl olacak netâyice göre îcâb eder ise İngiltere Sefâreti nezdinde teşebbüsât‑ı siyâsiyye icrâsı tabî‘îdir. Her hâlde rü’esâ ve müteneffizâna nasâ’ih‑ı ekîde vü mü’essire îfâsı ve tedâbîr‑i kaviyye ittihâzi ile Ermenilere ve İngilizlere zinhâr tecâvüz vukû‘una meydân u imkân bırakılmaması ve netîce‑i tahkîkâtın bir ân evvel bildirilmesi himmet‑i mahsûsanızdan muntazardır.


DH. KMS, 53‑3/4_8

Bâb‑ı Âlî

Dâhiliye Nezâreti

Şifre Kalemi

Şifre Telgraf‑nâme

Mahreci

Târîh‑i

Keşîdesi

Kalem'e

Vürûdu

Bitlis

1 Eylûl, sene [1]335

2 minh.

Zeyl‑i 31 Ağustos, sene [1]335. Siird Mutasarrıflığı'ndan cevâben ve aynen yazılan Şırnak Kaymakâmlığı'nın telgraf‑nâmesi sûreti bervech‑i zîr arzolunur.

Fî 1 Eylûl, sene [1]335

Vâlî Vekîli

Vehbi

Sûret

C[evâb] 29 Ağustos, sene [1]335 Şifre'ye. Zaho'da bir çok Ermeniler bulunduğu ve İngilizlere tâbi‘ olmaları içün ağavâta mektûblar yazıldığı ve bunlardan bir kısmı bir kaç gün evvel Cizre'nin Silopi nâhiyesinde Basori karyesindeki ziyâretgâhın sanduka ve eşyâsını tahrîb ü tâlân ile derûnunu tencîs eyledikleri ve karye ahâlîsini müterakkıb görmeleri üzerine ta‘arruza fırsat bulamayarak firâr etdikleri 22 Ağustos, sene [1]335 Cum‘a günü yine nâhiye‑i mezkûrenin Bes[b]in karyesine üç tayyâre gelerek beş bomba atdığı ve mescide isâbetle harâb etdiği, telefât mikdârı te‘ayyün etmediği ve nâhiye ve kurâ‑yı mezkûre kısmen kazâ ağavâtına â’id bulunduğu cihetle aşîreti heyecân aldığını. (2) Her zamân İngiliz tayyârelerinin Geliguyan'a bomba atarak yapdıkları itlâf u tahrîbden Guyan Aşîreti'nin Şırnak Aşîreti'ne mensûbiyyeti hasebiyle mu‘âvenetlerine mecbûr olduklarından bahisle tecâvüzâta kıyâm edilmiş ise de şimdilik vâki‘ tedâbîr ile hareketlerine mâni‘ olunduğu ve askerin vürûduyla berâber tahaşşüdlerine imkân kalmayacağı ve istihsâl olunacak ma‘lûmât peyderpey arzedileceği ma‘rûzdur.


DH. KMS, 53‑3/4_12

Bâb‑ı Âlî

Dâhiliye Nezâreti

Şifre Kalemi

Şifre Telgraf‑nâme

Mahreci

Târîh‑i

Keşîdesi

Kalem'e

Vürûdu

Bitlis

6 Eylûl, sene [1]335

7 minh.

Müsta‘celdir.

2 Eylûl, sene [13]35 Şifre'ye zeyldir:

Şırnak Kaymakâmlığı'ndan alınan telgraf‑nâmede gûyâ İngilizlere iltihâk eden binbeşyüzü mütecâviz Ermeni tayârîleri(*) Mevâdiye(**) aşâyirini inhizâma uğratarak aşâyirin bir kısmını teslîme, dîgerini Van cihetine hicrete mecbûr etdikleri ve İngilizlerin Geliguyanlıların üzerine de gelerek bunları dahi tard ile Guyan'a girmek teşebbüsünde bulundukları içün Guyanlıların Şırnaklılardan taleb‑i mu‘âvenete adam gönderdikleri ve bu haber Şırnaklıları yeniden telâşa düşürerek yâ azîmetlerine müsâ‘ade olunması yâhûd asker tarafından Şırnak ile Guyan arasındaki hudûdun teftîş edilmesini ifâde ve ısrâr etdikleri ve askerin henüz muvâsalet etmemesi endîşeye mahal vermesiyle icrâ‑yı îcâbı bildirilmiş ve derhâl makine başına giderek Kaymakâmlığa ve Mutasarrıflığa teblîğât‑ı lâzime icrâsı iki günden beri Eruh kazâsı merkezinde oldukları anlaşılan askerin bilâ‑te’hîr sevki inbâ kılınmış olduğu ve Şırnak'a muvâsaletleri ma‘lûmâtına intizâr olunmakda bulunduğu ma‘rûzdur.

Fî 4 Eylûl, sene [13]35

Vâlî Vekîli

Vehbi


886_28

DH. KMS, 53‑3/15_26

Erzurum Vilâyeti

Mektûbi Kalemi

Bayezid Mutusarrıflığı'nın Posta İle Vürûd Eden 23 Haziran sene [1]335 Târîhli ve 501 Numaralı Şifresinin Mahlûlidir.

1 Haziran sene [1]335 târîh ve 439 numaralı telgrafa lâhikadır.

1‑Nakîzâde Cabbâr Bey tekrar avdet etti. İcrâ eylediği tahkîkât ve verdiği ma‘lûmâta nazaran Rusya'da Kazak kumandanı Dinyet ve nâm‑ı diğer Dingen külliyetli kuvvetle Dağıstan'a ta‘arruz teşebbüsünde bulunmuş ise de Dağıstan islâmlarıyla Azerbaycan islâmları ve Gürcüler ittifâk ve mu‘kâvemet göstererek mezkûr kuvveti Petrogorski cihetinde mağlub ve perîşân ve külliyetli ganâ’im alınmış ve bu miyânda kırk iki pot sıkletinde yüzlük ve beş yüzlük Rus menâtı zuhûr etmiştir.

2‑Şeril nâhiyesinin Keşdaz karyesinde Ermenilerin hânelerinde ikâmet eden islâm muhâcirînin çıkarılması için bir Ermeni nâhiye müdîri karye‑i mezkûreye gelerek hânelerinin tahliyesi teklîfinde bulunmuş ise de kendilerine â’id köy ve hâneler Ermeniler tarafından işgâl edildiği cihetle çıkmayacaklarını dermiyân eden islâmları haber için otuz nefer kadar Ermeni askeri celb ve ahâlî‑i islâmiyye tazyîk edilmiş ise de Osmanlı askeri olub tezkire ahzından sonra orada te’ehhül eden dört nefer tarafından hafiyyen ahâlî‑i müslime teslîm edilerek teşebbüsât‑ı vâkı‘aları men‘ ve dinamitle mezkûr nâhiye müdîri katl ve itlâf edilmesi üzerine mütebâkî


DH. KMS, 53‑3/15_27

kuvvet firâr eylemesiyle bi't‑ta‘kîb on beş kadarı dahî itlâf edilmiştir. Bunun üzerine zırhlı vagonla kuvvet ve top getirilerek mezkûr köye topla ta‘arruz etmişlersede ahâlî‑i mahalliye tarafından def‘ ve tenkîl edilmiş ve islâmlara karşı ittihâz edecekleri hareket ve tedbîr henüz anlaşılamamıştır.

3‑Azerbaycan'ın Ağacakabul istasyonuna vürûd eden bir mikdar İngiliz askeri iki gün ârâmdan sonra Bolşeviklerin pey‑der‑pey gelmekde oldukları cihetle Hüdâferid? Köprüsünden Bilâsuvar yoluyla İran içerinsinden geçmek fikrinde olduklarını hisseden Azerbaycan hükümeti bedeli mukâbilinde mevcûd silâh ve toplerın i‘tâsı yolunda İngiliz kumandanına vâki‘ olan teklîfden mütevehhiş ve münfa‘il olan kumandan‑ı mûmâ ileyhin red cevâbı üzerine o sıra mükâleme eden Azerbaycan kumandanlarından birisi tarafından İngiliz kumandanının darb ve tahkîr edilmesi üzerine tarafeyn‑i askeri muhârebeye tutuşdukları ve İngiliz kuvveti miyânında bulunan Arab efrâdının islâmlara karşı muhârebe etmeyib iltihâk ettikleri.

4‑Bu hudûdlardan Ermeniler tamamen kuvvetlerini geriye aldıkları ve Gence'nin Zengezur ve Çölagran? cihetlerinde Azerbaycan islâmlarıyla el‑yevm hâl‑i hârbde bulundukları


DH. KMS, 53‑3/15_28

5‑Suvan şehrinde geçenlerde içtim①eden bir mecliste Osmanlıların muhtemel tecâvüzüne karşı ne yapılmak lâzım geleceği yolunda ortaya sürülen efkâr pek uzun münâkaşaları tevlîd ederek ba‘zılarının teslîm ve ba‘zılarının bir ferd kalıncaya kadar müdâfa‘a edilmesi ve ancak buhrân‑ı i‘âşeye göre şimdiden külliyetli zehâ’irin îcâb eden müstahkem mevâki‘de iddihârı lüzûmu der‑miyânla celseye hitâm verdikleri meclis‑i mezkûra çay vermek hidmetinde bulunan Kafkaslı bir müslümânın ifâdesinden anlaşılmıştır. Ferman.


DH. KMS, 53‑3/15_25

Erzurum Vilâyeti

Mektûbi Kelemi

Bayezîd Mutasarrıflığının Posta ile Vürûd Eden 25 Haziran sene [1]335 Târîhli ve 511 Numaralı Şîfresinin Hallidir.

İslâmlarda bulunan eslehâyı müsâdere maksadıyla bir zâbit kumandasında elli kişilik bir Ermeni müfrezesi Kağızman'ın Karayan karyesine ta‘arruz ederek vukû‘ bulan müsâdemede Ermenilerden dört ve islâmlardan üç kişi telef olduğu ve üç gün evvel Kötek civârında iki yüz Ermeni askeri bir çok fenalık yapdıkları Kağızman'daki islâmların Ermenilere milîs askeri yazıldığı Jandarma Kumandanlığı ifâdesiyle ma‘rûzdur fermân.


DH. KMS, 53‑3/15_15

Erzurum Vilâyeti

Mektûbi Kalemi

Mahreci: Erzurum

Numara: 107/503

Fî 15 Temmuz sene [1]335

Erzurum Vilâyetine

Madde 1‑Nahcivan ve Şarul havâlîsinde kırk beş pare köye Ermeniler sınıf‑ı muhtelifeden mürekkeb kıt‘âtla tecâvüz etmişler ve şimendöfer güzergâhına karîb mahalleri ateş altına almışlar son alınan haber ahâlî‑yi islâmiyeye yapılan fecî‘ ve mezâlimin vahşetini göstermekde ve Ora'ya? bildirilen katl‑i âmmları te’yîd etmektedir.

Madde 2‑ Bu havâlide Büyükduy? karyesi'nede iki alay ile ta‘arruz etmişler ve ahâlîsinden bir çocuğu katl etmişlerdir.

Madde 3‑ İslamlar tarafından yakalanan Ermeniler bu havâlîde bir tek kalıncaya kadar islâmlarına mahvına devam edeceğine veyahûd islâmları külliyen Aras nehrine dökeceklerine Ermenilerin karar verdiklerini söylemişlerdir. Elde edilen Ermenilerin kıt‘âtlarına yazılan mahrem emirnâmelerinde dahî aynen şu cümleler vardır.

Şarul ahâlîsini Aras çayına dökmek Üçüncü Alay Kumandanı'nın vazîfesidir. Maksad Dikviran,[Kıvıran'ı] Bandub,[batırıp] Ora[ora] müslümâlarını dahî Aras çayı arkasına dökmektir.

Madde 4‑ Bayezid'de fî 12‑7‑[13]35 Nahcivan ve havâlîsi ahâlî‑i islâmiyesi nâmına verilen telgrafnâmede aynen zîrine çıkarılmıştır.

15. K. Kumandanı

Karabekir

Suret

İmhâsı mukarrer bir kitle‑i ma‘sûme‑i nazarları yollara ma‘tûf bir hâlde bırakarak mülevves ayakları altında çiğnenmesi muzmer nâmûs‑ı milliyemizi müdâfa‘sı için hükümet‑i mü’telifemizin üç aydan beri


DH. KMS, 53‑3/15_16

boynu buruk bir hâlde der‑gâh‑ı adâlete sığınarak en yakın bir zamânda hukûk‑ı mu‘addedemizin tezâhürini istediğimiz sıradada firâren gelen Musa oğlu Ekber, Abdurrahman oğlu İbrahim nâm eşhâsın ifâdelerine nazaran düşman bi‑emânı kahr pençesiyle vîrân olmuş kırk beş pâre köyün ahâlî‑yi islâmiyesinin ilticâ‑gâhları olan dört büyük köy merkezi olmağla berâber dört nâhiyeninde kapusu mesâbesinde olan böylelikle devam eder ise havâlî‑i mezkûre az zamân sonra mezâristân hâline ifrâğ edilecek ve şiddetle kanlı bir müsâdemenin başladığı ve sekiz tapla tahmînen dört bin kişilik Ermeni kuvvetinin bir his‑i intikâm‑cû ile karye‑i mezkûreyi kuşattığı beher türlü vesâ’it‑i müdâfaada‘adan mahrûm ve mazlûm islâmların beş kilometre mesâfede kâ’in tren hattındaki zırhlı vagonlardan müdhiş bir sûrette bombardıman edilmekte oldukları ve bu mel‘ûnların maksad‑ı asliyelerinin hasâd mevsimi olmak hasebiyle ahâlîsini dağıtacakları karyelerdeki mezrû‘âta tesâhub etmekte olduğu anlaşılmaktadır. Hükümet‑i Osmaniye'yi temsîl eden vicdân perver nâsiyelerin öksüz ve zâ’if olan ebnâ‑yi cinslerinin vahşete kurban olmalarına kat‘iyyen râzı olmayacakları hakkındaki emelimizde sâbit olduğumuzu üç aydan beri devam eden feryâd ü figânımızla izhâr ettik. Tenkıs‑ı hayâtın en mü’essir hâdimi olan ümid gelmesi bir türlü enzâr‑ı âmmeden silinemediği için Ermenilere karşı ölümle pençeleşmenin ne dereceye kadar tabî‘i olduğu vâreste‑i arzdır. Zavallı kadınların


DH. KMS, 53‑3/15_17

ak sakallı ihtiyârların süt emen çocukların ve'l‑hâsıl beşer cildine bürünmüş felâketzedelerin dest‑gîri olabilecek hamiyyet mendânı etrafında göremedikleri için korkunç kurşun sedâlarından dolayı kopardıkları velvele aynı zamânda mevti istihkâr edercesine olan müdâfa‘anın netîcede haseblerinin pây‑mâl edileceğini i‘lân ettiği için hak ve hakîkî süngü uçlarında bârbâr kuvvete karşı mukâvemetinin gayr‑ı kâbil‑i imkân olduğu daha tabi‘îdir. Ağladık, sızladık, bağırdık, çağırdık millet prensibi şapkası altında beşeriyyeti ezmeğe çabalayanlara bile feryâd ettik: kafalarımızda patlayan gülle sedâları yüzünden işitilmedi. Âlem‑i islâmiyyetin hâmî‑i müşfiki olan rû‑yi celîle‑i zemînin hayâtını der‑uhde ettiği bir hükümette feryâdımızı istim①etmezse artık kime gidelim hangi yabancı ellere sarılalım bu şikâyetimizde merci‘‑i â’idiyyet bildirilmesiyle berâber makhûr "bu kelime okunmamuyor"* bulunduğumuz millete karşı hayâtımızın müdâfa‘asını istirhâm ederiz.*

Nahcivan Havâlîsi Re’isi Vekîli Müftîzâde Sarı Bey

İmza


DH. KMS, 53‑3/15_23

Erzurum Vilâyeti

Mektubi Kalemi

On Beşinci Kolordu Kumandanlığının fî 16‑7‑[13]35 târîh ve 106/2681 numaralı tezkiresi sûretidir

1‑Kağızman eşrâfından Mustafa zâde Arslan Bey ile zevcesi ve yine eşrâfdan İsmail zâde Ahmed Efendi Halatyan Nazan ve Şahinof familyasına mensûb diğer bir Ermeni ile 5‑7‑[13]35 de Kağızman'dan Kars'a gitmekteler iken yolda Ermeni karakol efrâdı tarafından Şahinof familyasına mensûb Ermeni askerinin nereye gidiyorsun diye alıkonulmuş Arslan Bey ve zevcesiyle diğer iki arkadaşı yine bu karakol efrâdı tarafından ta‘kîb edilerek Berata? civârında burun ve kulakları kesildikten sonra pek fecî‘ bir sûrette katledilmişlerdir. Kağızman Ermeni Hükümeti Re’isi bunların cenâzesini Kağızman'a getirerek halka teşhîr etmiş ve bu hâlde korkan ahâlî bütün eşyâ ve erzâklarını terk ederek dağlara kaçmışlar. Bunların bıraktığı emvâl ve eşyâ Ermeniler tarafından yağma edilmiştir. Bu facî‘ayı bi'z‑zât görenlerden hudûdumuz dâhiline geçenler ifâde eylemişlerdir.

2‑Ermeniler tarafından yapılan zülm ve vahşet dolayısıyla Erivan, Kars ve Kağızman havâlisi islâm ahâlîsinden binlerce halk herşeylerini terk ederek canlarını kurtarmak maksadıyla aç ve perîşân bir hâlde bizim tarafa ilticâ etmektedir. Dünkü 15 Temmuz'da kıt‘âtı teftîş etmek üzere Horasan'a geldim böyle felâket‑zede muhâcir kâfilesinden bir çoklarına yolda bi'z‑zât tesâdüf ettim ve ma‘rûz‑ı vekâyi‘i bi'z‑zât dahî kendilerinden dinledim.


DH. KMS, 53‑3/15_24

3‑Ermeniler bir taraftan müslümânları katl ve imhâ eylemekte bir taraftan da hicrete mecbûr ederek bunların emvâl ve emlâkini gasb etmektedirler. Bu hâlin devam eylemekte hergün bî‑çâre müslümânların feryâd‑ı tazallümkârânelerini işidilmekte olduğunu bu ahvâl halkı üzerindede pek fenâ te’sîrler yaptığını arz eylerim ol bâbda.


DH. KMS, 53‑3/15_22

Erzurum Vilâyeti

Mektûbi Kalemi

On Beşinci Kolordu Kumandanlığının 17 Temmuz sene [13]35 Târîhli ve 2680/105 Numaralı Tezkiresi Sûretidir.

Kıt‘âtı teftiş etmek üzere dün 16‑7‑[13]35 Horum'a? gittim Ermenilerin Arslan Bey ve rüfekâsına tatbîk etdiklerinden daha elîm bir vak‘ayı 12 Temmuz sene [13]35 târîhiyle dâhilden berây‑ı tazallüm müslümânlar bildiriyorlar aynen arz eyliyorum.

Kağızmanlı kadının oğlu Azîz Efendi yanında diğer bir arkadaşı ve â’ilesi ile Kars cihetine giderken Tahtis? köyü ile Ağadeveler arasında Ermeniler bunların ellerini kesib yanlarında vücûdlarını delerek açdıkları ceyblere burunlarını, kulaklarını ve dudaklarını kesib göğüslerinde derilerini soyarak yaptıkları ceyblere doldurmuşlar gözlerini oyub çıkarmışlar bu sûretle fecî‘ bir sûrette öldürmüşlerdir. İki kadınıda şenî‘ mu‘âmeleler icrâsından sonra katletmişlerdir.


DH. KMS, 53‑3/15_21

Erzurum Vilâyeti

Mektûbi Kalemi

On Beşinci Kolordu Kumandanlığının 19 Temmuz sene [13]35 Târîhli ve 2714/115 Numaralı Tezkiresi Sûretidir.

Bir Ermeni müfrezesinin Iğırbığır karyesinin beş kilometre kadar şarkında ve hudûdumuz hâricindeki Kazan karyesini basdıkları islâmlarla meskûn bu köy ahâlîsi çoluk çocuklarıyla mevâşîlerini bizim tarafa geçirdikleri ve o civârda müsâdemenin devam etmekte olduğu hudûddaki kıt‘âtımızın 19 Temmuz sene [13]35 târîhli raporunda bildirilmiştir.


DH. KMS, 53‑3/15_10

Erzurum Vilâyeti

Mektûbi Kalemi

On Beşinci Kolordu Kumandanlığının 21‑7‑[13]35 Târîh ve 3793 Numaralı Tezkiresi Sûretidir.

Yüz elli piyâde, iki top, makineli tüfekden mürekkeb bir Ermeni kuvveti 19 Temmuz sene [13]35 Aded 9 Evvelde Pasinler Karakilise'si cenûb‑ı şarkıyyesindeki hudûdumuz hâricinde Bulaklı islâm karyesine ta‘arruzla karyeyi işgâl ve emvâl ve eşyâlarını yağma eylemişlerdir. Ahâlîden kurtulabilenler hudûdumuz dâhiline ilticâ eylemişlerdir. Müslümânlardan iki mecrûh ve iki maktûl vardır. Ermeniler tarafından atılan top mermileri hudûdumuz dâhiline düşmekle ve mezkûr Ermeni kuvvetinden bir kısım kuvvetle Igırbığır karyesi şarkındaki postalarımıza takarrüb etmeğe başlamış ise postamız tarafından def‘ edilmiştir. Ermeni top mermilerinden on beş adedi hudûdumuz dâhiline düşmüştür. Arz‑ı ma‘lûmât eylerim. Ol bâbda.


DH. KMS, 53‑3/15_37

Erzurum Vilâyeti

Mektûbi Kalemi

Beyazid Mutasarrıflığının 22 Temmuz [1]335 Târîhli ve 597 Numaralı Şîfresinin Hallîdir.

16 Temmuz sene [13]35 ve 572 şîfreye lâhikedir. Vidi ve civârı islâmları â’id kurâda el‑yevm Ermenilerle muhârebe devam eylediği ve bir hafta evvelki muhârebede islâmlar tarafından dört mitralyöz alındığı cihetle Ermeniler getirdiği takviye kuvvetle Vidi havâlîsini muhâsara ederek etrâf‑ı erb‘asından topla ta‘arruz eylemekte oldukları ve Aras nehri civârında bulunan Şeni,? ve Halsa,? ve Avşâr,? ve Karaldır,? ve Şirazlıcaddekaydan,? ve Yenice, ? ve Taytı,? ve Görevan, ? ve Küçükvidi? kurâsına Ermenilerin müdhiş ta‘arruz ve cinâyet‑kârâne tecâvüzü üzerine ahâlî‑yi islâmiye köylerini terk ederek dağlara


DH. KMS, 53‑3/15_38

çıktıklarını müte‘âkiben islâmları açlıkla mahkûm etmek emeliyle şu sırada ta‘arruzlarını temâdî ettiren Ermeniler tarafından mezkûr köylerdeki mahsûlât ve eşyâ‑i beytîyenin tamamen ahz ve gasb olunduğu ve Kafkas ahâlî‑yi islâmiyyesine mümkün mertebe mu‘âvenet edilmediği takdîrde kâmilen mahv olacakları vak‘ayı haber vermek üzere buraya gelen Hacı Mehmet ve rüfekâsı tarafından ifâde olunmaktadır. Ferman.


DH. KMS, 53‑3/15_18

Yusufeli Kâ’immakâmlığının 22 Temmuz ve 773/395 Numaralı Şifresinin Mahlûli Sûretidir.

Ermenilerin Gümrü ve Nahcivan cihetlerinde ba‘zı islâm kurâsını basarak fecî‘ bir sûrette dört bin kadar islâm katl ettikleri ve Artvin, Ardahan, Göle'deki Ermenilerinde gün be gün kuvvetlerini tezyîd ederek ma‘sûm islâm ahâlîye ta‘arruz ve tecâvüzle eşrâfdan ba‘zılarını dahî katleyledikleri ve Artvin'de bulunan Ermeni kuvvetlerinin bir ay zarfında Erzurum ve Van cihetlerinden ta‘arruz ederek Sivas'a kadar ilerleyeceklerini aleni Artvin'de beyân ettikleri gibi kısm‑ı küllîleri Ahısha? ve Ahlekelek'de? bulunub Ardahan ve Batum'dan mezkûr kuvvetlerle erzâk sevk ettiği ta‘yîn edilen âdem‑i mahsûsların iş‘ârından anlaşıldığı Erginis Nâhiyesi Müdîriyeti'nin Temmuz sene [1]335 târîhli ve 800 numaralı raporunda bildirilmekle Ermenilerin şu sırada icrâsı kavviyen melhûz bulunan âdî bir ta‘arruzlarına karşı hudûdun askerden hâlî ve başka bir kuvvet dahî mevcûd olmadığı hâlde ahvâl‑i ma‘rûzadan mütevellid heyecân‑ı ahâlîye teskîn için hudûdun emr‑i muhâfazası husûsu nazar‑ı dikkat‑i sâmîlerine arz olunur.


DH. KMS, 53‑3/15_11

Erzurum Vilâyeti

Mektûbi Kalemi

Beyazid Mutasarrıflığının 31 Temmuz sene[1]335 Târîh ve 629 Numaralı Şîfresinin Mahlûli Sûretidir

27 Temmuz sene [1]335 târîh ve 611 numaralı şîfreye lâhikedir. Bugün tren‑i mahsûsla Karakilise'ye hareket eden Amerika hey’etinden topcu yüzbaşısı Nilis ve mu‘âvini Suterlan? ve tercümânları İzmirli tabîb mu‘âvini Osan Efendi'ler Beyazid'e muvâsalatlarında husûsi ihzâr edilen hânede misâfir edilerek haklarında fevke'l‑âde hürmet‑i mahsûsa gösterildi başlıca vazîfeleri i‘âşe‑i umûmiyye ve islâm ve Ermeni nüfûs mikdârını ve ihtiyâcât‑ı mahalliyeyi tedkîk ve Ermenilerin mezâlimini tahkîk olduğu anlaşılmasına mebnî îcâbı vechile ahvâl‑i umûmiyyeden kendileri haberdâr edilmekle berâber Ermenilerin fecâyi‘ ve mezâlimi bütün uryânlığıyla mertebe‑i sübûta vardırıldığı hatta katl‑ı nüfûs eyledikleri sırada beş on süngü ile mecrûh ve kolları kesik bir takım nisvân‑ı islâmiyye ve mini mini çocukların irâ’esinde bi'z‑zât


DH. KMS, 53‑3/15_12

isticvâb ederek kanâ‘at‑ı tamme hâsıl eylemeleriyle fotoğraflarını ahz ve kendilerine ibrâz olunan âsâr‑ı hürmet ve mehmâ nevâzîye karşı büyük bir hissiyât‑ı insâniyye izhâr ve bu sıra Aras civârındaki ahâlî‑yi islâmiyyeye revâ görülen ve gün be gün kesb‑i iştidâd etmekte olan Ermeni ta‘addiyâtıda evvelce haberdâr edilen Kafkas ahâlî‑yi islamiyyesi tarafından şifâhî ve tahrîri kendilerine bildirilmesiyle bu hâlden müte’siren mûma ileyhim tarafından Der‑sa‘âdet ve Tiflis'deki Amerika hey’etlerine telgraflar keşîde edilerek memnûnen avdet eyledikleri berây‑ı ma‘lûmât ma‘rûzdur.


DH. KMS, 53‑3/15

Erzurum Vilâyeti

Mektûbi Kalemi

Beyazid Mutasarrıflığının 3 Ağustos sene[1]335 Târîh ve 637 Numaralı Şîfresinin Mahlûli Sûretidir

Iğdır'da binden fazla mevcûdlu bir piyâde alayı ve üç yüz kadar süvâri ve techîzâtları muntazam dört sahrâ topu geldiği, süvârinin kıyâfeti eski Rus dragonu? gibi başda kenarları kırmızı şerîdli siyah şabka çift sıra dökmeli siyah çaket, üç parmak genişliğinde kırmızı zihli siyah pantolon, siyah cizme, tüfenk ve kılıç olduğu ve bu kuvvetin islâm ahâlînin Nahcivan ve Şerir havâlisini bu gibi bir mukâbeleye kıyâm edememeleri için ber‑mu‘tâd islâmlara zülm ve ta‘addi ve katl ve imhâya başladıkları ve Iğdır havâlîsindeki Ermenilerden on beş yaşından otuz yaşına kadar olanların cebren taht‑ı silâha alındığı ve bunların Kamerli üzerinden Şerir havâlîsine sevk edileceği müstahberdir. Ferman.


DH. KMS, 53‑3/15_43

Erzurum Vilâyeti

Mektûbi Kalemi

Pasinler Kâ’immakâmlığının 4 Ağustos sene[1]335 Târîhli ve 1308 Numaralı Şîfresinin Mahlûli

C [evâb‑ı] 30 Temmuz [1]335 ve 5352/424 numaralı şîfreye: Ermeniler mühim mikdarda top ve mitralyöz ile mücehhez olarak islâm köylerinden silâh taharri etmek ve toplamak mevâşi ve zahîre ahz ve islâmları mütemâdiyen katl ve imhâ etmek, ileri gelenleri taht‑ı tevkîfe almakta oldukları vâki‘dir. Ermeniler Eyüb Paşa ve Cafer Bey çetelerinin ta‘arruzuna uğradığına ve müsâdemât devam ettiğine Rus gönüllü ordusunun Dağıstan'da Temurhanşura şehrini zabt ettiklerine ve Azerbaycan Gürcüleriyle akd‑ı ittifâk eylediklelrine Kafkasya'dan çekilmeleri için İngilizlere nota vermiş olduklarına dâ’ir hakîkate gayr‑ı mukterin şâyi‘âta ibtinâen kâ’immakâm vekil‑i sâbıkı tarafından arz ve iş‘âr edilmiş olduğu agleb‑i ihtimâlden bulunmuş ve binâen aleyh bu iş‘ârâtının te’yîd ve tevsîkine dâ’ir elde evrâk‑ı müsbite ve delâ’il‑i mukni‘a mevcûd bulunmamış olduğu ve Kağızman ve Çilehane civârındaki Kürdler tarafından beş Ermeninin itlâf edildiği gayr‑ı vâki‘dir.


DH. KMS, 53‑3/15_44

Kağızman mutasarrıfı Rupen merkez kâ’immakâmı muhît ahâlîsinden müselleh altı Kürd der‑dest ettirmiş isticvâb olunmak üzere cebr ve tazyîk olunmuş ve cevâb vermediklerinden berâberlerinde bulunan askerlere ateş emri vererek katlettirilmiş oldukları ve vak‘ayı haber alan bir mikdâr ahâlî mahall‑i vak‘aya geldikleri müsâdeme olulunduğu ve Ermeni mutasarrıfının mecrûh olduğu ve kâ’immakâmında firâr ettiği ve altmış kadar islâmın şehîd edildiği rivâyet ve mesmû‘âta müsteniddir. Ermenilerden zâbit ve askerin telef olduğundan ma‘lûmât yokdur ve binâen aleyh vak‘ayı te’yîd eden vesâ’ik‑i resmiyede mevcûd değildir. Ermenilere karşı mahkûm‑ı esâret olan mezâlim ve i‘tisâfâtına tahammül edemeyen ve dûçâr‑ı havf olan ahâlî‑i


DH. KMS, 53‑3/15_45

islâmiyye hicretten başka çâre göremeyerek ırz ve nâmûs ve hayatlarını muhâfaza etmek üzere Eleşkird ve Pasinler'e muhâceret ve ilticâ etmekde ve şimdiye kadar kayden yüz yedi hânede beş yüz yirmi beş nüfûs ahâlî‑i islâmiyye Pasinler'e ilticâ eylediği ve nısf derecesinde dahî hâric‑i kayd kalmış olduğu anlaşılmakta ve pey‑der‑pey dahî gelmektedir. Mûmâ‑ileyhin iş‘ârâtına nazaran Kağızman etrâfı Kürdler tarafından muhâsara edildiği bildirilmiş ise de hilâfı tezâhür eylemektedir. Mûmâ‑ileyh tarafından arz edilen hâdisât ve harekât ve Kafkas ve elviye‑i selase hakkındaki ma‘lûmât ma‘rûzât‑ı ânifeden ibâret olduğu bolşeviklik hâdisâtı hakkında hakîkati mutâzammın istitlâ‘ât ve istihbârât olmadığı ma‘rûzdur.


DH. KMS, 53‑3/15_4

Üçüncü Ordu Müfettişliği ve Hükümetin Makâm‑ı Vilâyete Mevrûd 1/8/[13]35, ve 219 Numaralı Tezkire Sûretidir

İstihbârât ve ma‘lûmât hulâsası ber‑vech‑i âtîdir.

1‑Kafkasya dâhilinde Ermeniler islâmlara karşı zülm ve ta‘addilerini pek ziyâde arttırmışlardır. Bu Ermeni ta‘arruzâtı hudûdumuza kadar dayanmış, hatta Ermeni topçusunun zavallı arkadaşlarımıza attığı mermilerden on beş adedi arâzimiz dâhiline düşmüştür. İslâmlarda mukâbele ve mukâvemet ediyor.

2‑İngilizlerin ahîren Gümrü'de ingiliz lisânına âşinâ Ermenilerden bir alay teşkîl eyledikleri ve bunları yakında Erzurum'a doğru tahrîk edecekleri haber alınmıştır.

3‑Mütâreke ahkâmına tabi‘en Kars üzerinden hudûdumuz dâhilinde bir mikdar sürgü kolu ve kama Batum'a sevk edilmek üzere hâmil bulunan trenin geçeceğini haber alan hudûd civârı halkı dört beş yüz silâhlı toplanmış Ermenilerin eline geçerek kendi ırz ve hayatlarına karşı kullanılmasına meydan vermemek emeliyle Taşkesen? civarındaki treni tevkîf ile mümâna‘at eden muhâfız iki zâbitle birkaç neferi hırpalayarak eğer hamiyyetleri varsa Ermenilerin yapmakta oldukları fecâyi‘le kendi yaptıklarını düşünmelerini söylemişler ve sandıkları muhâfazalarıyla birlikte dağlara göndermişlerdir. Ta‘kîblerine çıkarılan müfrezeler vâsıtasıyla götürdükleri mevâd elde edilmiş ve halk teskîn olunmuş ve bi'l‑ma‘rûz iş bu mâlzeme Erzurum'a celb olunmuştur.

4‑Erzurum İngiliz mümessîli kâ’immakâm Rolenson Der‑sa‘âdet'teki İngiliz Karargâh‑ı Umûmisi'ne çekdiği bir telgrafla Ermenilerin islâmlar aleyhindeki katl‑i âmmını ve vahşiyâne harekâtını tasdîk eylemiş ve artık bu zulümkâr Ermeni milletinin te’dîbi lüzûmunu taleb eylemiştir.

5‑Batum'daki eslehamızın muhâfazasına me‘mûr bırakılan çavuşla i’tilâf askeri me’mûrlarının müştereken eslehâyı mitralyözlere varıncaya kadar satmakta oldukları ve bu silâhları hep Rumlar satın aldığı ve Ordu kazâsına bu miyânda mitralyöz dahî gönderildiği haber alınmış ve îcâbına tevessül olunmuştur.


DH. KMS, 53‑3/15_5

6‑Batum'da ki Ermeni ve Rumların Trabzon Vilâyeti'ne göndermek üzere çeteler teşkîl eyledikleri pek mevsûk olarak haber alınmıştır. Bunlardan 24/25 Temmuz sene [1]335 de gece ateş ederek sokulmak isteyen üç motor Görele ile Vakfıkebir arasına ahâlî ve askeri mukâbelesi üzerine geri gitmiş ve ayrıca 11/12 Temmuz sene [1]335 de Giresun civârına geceleyin çıkmaya muvaffak olan bu cins on iki kişilik bir Rum çetesi ihtifâgâhında bastırılarak re’isi Haçik ile on biri hayyen ve meyten istisâl edilmiştir.

7‑İslâm ekseriyyet‑i kâhiresine ve milletin intibâh‑ı azîmesine karşı sâhilde bir Pontus hayâlâtını besleyen Yunan Komitesi Rusya'da eskiden yerleşmiş Rumları bile Trabzon ve Canik sâhillerine davetle yerleşdirmek cüretine başlanmıştır.

8‑Kafkasya'yı işgâle tahsîs edilen ve Batum'a kadar gelen İtalyan askeri İtalya'daki vakâyi‘‑i dâhiliyye te’sîriyle tamamen geri çekilmiş Batum'da üç bin kadar İngiliz askeri kalmıştır.

9‑Revandiz ingiliz hâkîm‑i siyâsîsi Şemdinan kazâsı kâ’immakâmına mürâca‘at ederek Şemdinan ve havâlîsinin İngilizlerin idâre ve himâyesine verildiğinden bahsle kazânın tahlîyesi taleb edildiği istihbâr kılınmıştır. Hükümet‑i Seniyye'ye hiçbir taraftan böyle bir nâ‑be‑mahal bir teblîgât vâki‘ olmamasına nazaran bu zâbitin İngiliz kıyafetine girmiş bir Ermeni olması ihtimâli emsâli ile vârid‑i hatır olmuş keyfiyyetin tahkîki ve bu tahkik ederse tevkîf olunması Van Vilâyeti'ne bildirilmiştir.

10‑İngilizlerin Memâlik‑i Osmaniye dâhilindeki müslümân Hindli askerlerini Gurka ve İngilizlerle değiştirmekte oldukları anlaşılmaktadır. Ayıntab'da İngiliz generalinin geri gittiği ve bir yüzbaşı kunmandasında dört yüz kadar süvârisi ile iki zırhlı otomobili kaldığı ve ahâlînin oradaki ahz‑ı askerimize mürâca‘atla bu toprakların ne İngilizlerle ve ne başkalarına â’id olamayacağını ifâde


DH. KMS, 53‑3/15_6

ile tedâbire tevessül lüzûmu taleb eyledikleri bildirilmiştir.

Urfa'daki müslümân Hind askeride İngiliz askeriyle değiştirilmiştir. Samsun'da bin kişilik bir Gurka taburu gelmiş (260) kişilik bir bölük Merzifon'daki müslümân Hindlileri değiştirmiştir. Samsun'daki Hindli taburunda vapura binmesine inzâr olunuyor. Urfa'daki İngiliz kuvvetleri artırılmış Ermeni muhâcirleri çoğalmış ve Ermenilerin islâmlara fenâ mu‘âmeleleri pek ziyâdeleşmiştir. Amerika hey’etlerinin Ermenilere nakdi mu‘âvenette bulundukları anlaşılmıştır.


887_28

DH. KMS, 53‑3/17_1

Dâhiliye Nezâreti

Kalem‑i Mahsûs Müdüriyeti

Tarih: 2 Temmuz sene [1]335

Hariciye Nezâret‑i Celîlesi Cânib‑i Vâlâsına

Pasinler ve Erzurum mıntıkalarındaki esliha ve cephânenin kütük tarîkıyla elviye‑i selâseye nakl edileceği ve demir yollarında çalıştırılmak üzre birkaç vagon Rum ve Ermeni getirileceği hakkındaki şâyi‘ât beyne'l‑ahâlî heyecânı mûcib olduğundan ve Ermenilerin Erzurumdan çekildikleri esnâda şehir ve civârı muhîtinde onbeşbin râddesindeki müslümanların katl ve imhâsı sûretiyle irtikâb eyledikleri fecâyi‘ ve mezâlime karşı hukûk‑ı islâmiyye henüz taht‑ı te’mîne alınmadığı halde silahlarının teslîmi hakkında vâkî‘ olacak teklîfât Kafkasya ahâlî‑i islâmiyyesi gibi kendilerinin de mahv ve itlâf edileceği kanâ‘atını tevlîd eylediği cihetle sulhün takarruruyla mukadderât‑ı milletin ta‘yîninden evvel hayat ve nâmûs‑ı millîyi muhâfazaten gerek yedlerindeki eslihanın i‘tâsına ve gerek Ermenilerin havâlî‑i mezkûreye girmelerine aslâ muvâfakat edemiyeceklerini ahâlî‑i mahalliye lede'l‑mürâca‘a sûret‑i kat‘iyyede beyân eylediklerinden bahisle o taraflarda Ermeni mezâliminin îrâs eylediği havf ve dehşete nazaran icrâ‑yı îcâbı lüzûmu Erzurum vilâyetinden alınan 27 Temmuz sene [13]35 tarihli şifre telgrafnâmesinde bildirilmekle îfâ‑yı muktezâsı menût‑ı re’y‑i sâmî‑i fehîmâneleridir. Ol‑bâbda.


888_28

DH. KMS, 53‑3/64_1

Dâhiliye Nezâreti

Kalem‑i Mahsûs Müdüriyeti

Tarih: 4 Teşrîn‑i Sâni sene [1]335

Evrâk‑ı Umûmî Numarası: 287

Kalem Numarası: 67

Huzûr‑ı Sâmi‑i Hazret‑i Nezâretpenâhîye
Hâriciye Nezâret‑i Celîlesine

İngilizlerle Rum ve Ermenilerin Trabzon ve Batum'daki ahvâl ve harekâtına ve Trabzon'da bulunan Amerika İ‘âşe Hey’eti'nin vaziyetine ve Kağızman, Iğdır, Kulp, Sarıkamış mıntıkalarında Ermenilerin İslamlara karşı icrâ ettikleri mezâlime dâ’ir tafsîlâtı hâvi Erzurum vilâyetinden bâ‑tâhrîrât irsâl kılınan Onbeşinci Kolordu Kumandanlığı'nın iki kıt‘a tezkiresi sûreti* manzûr‑ı sâmî‑i fehîmâneleri olmak üzre leffen arz ve takdîm kılınmış olmakla ol‑bâbda.

*Hâriciye'ye:

Leffen savb‑ı âlî‑i nezâretpenâhîlerine tisyâr kılınmış olmakla ol‑bâbda.


DH. KMS, 53‑3/64_2

Erzurum Vilâyeti

Mektûbî Kalemi

Suret

1‑31. 8. [13]35 günü zevalden sonra bir İngiliz torpidosu Trabzon'a çıkmış bu torpidodan bir İngiliz zâbiti ile bir doktor çıkmış. Bunlar Trabzon'da kalacakmış. Batum'da taht‑ı nezâretde bulunan Beşinci Fırka Kumandanı Mürsel Beyin yanında iki nefer bırakarak ve mütebâki sekiz neferi göndermişler. Bu neferler de Trabzon'a çıkmış. İşbu neferlerin ifâdesine nazaran Batum'da esliha ve cephâne üzerine tarafımızdan me‘mûr edilen zâbit ve efrâdı İngilizler taht‑ı tevkîfe almışlar, silahlardan bir kısmını Ermeni ve yerli milislere tevzî‘ve diğer bir kısmını da denize dökmüşler. İngiliz askerleri mütemâdiyen Batum'dan vapurlarla hareket etmekte imişler.

2‑Son zamanlarda Trabzon'da bulunan Amerika İ‘âşe Hey’eti Ermeni ve Rum'lara karşı vaz‘ ü etvârını değiştirmiş. Evvelce bunlara her türlü mu‘âvenetde bulunmakta, idman ta‘limleri yaptırmakta, melbûsât, mevâdd‑ı i‘âşe ve para tevzî‘ etmekte iken şimdi bugibi mu‘âvenetlerde bulunmuyorlarmış. Ba‘de‑mâ müslümanlara mu‘âvenet edeceklerini hafî olarak söylüyorlarmış.


DH. KMS, 53‑3/64_3

Trabzon'daki Ermeni ve Rum'lar akın akın Batum'a gidiyorlarmış. Bunların mikdârı ve yerlimi yoksa yeni gelenlermi olduğu tahkîk olunmaktadır.

3‑Harbiye Nezâretine, mücâvir kolordulara, Erzurum Van vilâyetlerine arz edilmiştir.


DH. KMS, 53‑3/64_4

Erzurum Vilâyeti

Mektûbî Kalemi

Suret

1‑Ermenilerin İslamlar hakkında icrâ ettikleri mezâlim ber‑vech‑i âtî sûretde yapıldığı iş‘âr kılınmaktadır. Mezâlim icrâ edilecek mıntıkadaki hristiyanlar bir bahâne ile geri alınıyormuş ba‘de İslamlarla meskûn karye ve mahalleler ani bir sûretde top ve makineli tüfenklerle basılarak müslümanlar katl ve ifnâ ve ifnâ edilenlerle de firâra muvaffak olanların eşyâ, emvâl, ve mevâşîsi yağma ve köyler tahrîb olunuyormuş. Bu sûretle Kağızman, Iğdır, Kulb mıntıkalarında pekçok köylerde katliâm yapılmış ve yağma ve tahrîbât icrâ edilmiştir. Yukarı Kara Urgan, Yeniköy, Yardız taraflarındaki hristiyanlar da geri alınarak müslümanlara ta‘arruza başlanmıştır. Sarıkamış civârındaki Ermeni ahâlîde köylere naklediliyor. Ve buna mukâbil fazla kuvvet tahşîd olunuyormuş. Diğer mıntıkalarda ta‘kîb ettikleri planı burada da tatbîk edecekleri anlaşılmış ve ba‘zı İslam


DH. KMS, 53‑3/64_5

kurâsına tecâvüz başlamıştır.

2‑Sarıkamış civârında Karahamza karyesi ahâlisi Ermeniler tarafından imhâ edilmiş Sarıkamış Ermeni Müfreze Kumandanı Şimşekyan'ın Sâ‘atviran karyesi ahâlîsinin imhâsı hakkındaki verdiği emri Gül Antepli Süleyman nâmındaki bir müslüman elde etmiş mefhûmunu anlayınca Sâ‘atviran karyesi ahâlîsini firâr ettirmiş Ermeniler bu karye ahâlîsinden yalnız sekiz kişiyi yakalayarak katletmişlerdir.

3‑Kağızman eşrâfı Ermeniler tarafından toplanarak meçhûl bir semte götürülmüşdü. Bunlardan Mehmed Bey nâmındaki zâtın Kars'da Küçükzâim karyesi civârında cesedi bulunmuştur. Ermeniler bu mezâlimi kaba etlerinden açdığı ceblere ellerini sokarak vesâ’ir işkenceler tatbîk eylemek sûretiyle şehîd eylemişlerdir. Arz eylerim. Ol‑bâbda.

4‑Vilâyetlere arz, mevki‘‑i müstahkem ve fırka kumandanlıklarına teblîğ olunmuştur.


DH. KMS, 53‑3/64_6

Erzurum Vilâyeti

Mektûbî Kalemi

Aded

Umûmî: 6221

Husûsî: 891

Mahremdir.

Hulâsa: İngilizlerle Rum ve Ermenilerin ahvâl ve harekâtı hakkında

Dâhiliye Nezâret‑i Celîlesine

Devletlü efendim hazretleri

İngilizlerle Rum ve Ermenilerin ahvâl ve harekâtı hakkında ba‘zı ma‘lûmât ve istidlâ‘âtı hâvi Onbeşinci Kolordu Kumandanlı'ğından alınan 1 ve 2 Eylül sene [1]335 tarihli ve 291 ve 288 numaralı iki kıt‘a tezkirenin birer sûreti manzûr‑ı âlî‑i nezâretpenâhîleri buyurulmak üzre leffen takdîm kılındı. Ol‑bâbda emr ü fermân hazret‑i men lehü'l‑emrindir.

Fî 10 Eylül sene [1]335

Erzurum Vâlisi

Bende

Mühür


889_28

DH. KMS, 53‑3/70_3

Dâhiliye Nezâreti

Kalem‑i Mahsûs Müdüriyeti

Tarih: 18 Teşrîn‑i Sâni sene [1]335

Evrâk‑ı Umûmî Numarası: 178, 221

Sadâret‑i Uzmâya
Hariciye Nezâret‑i Celîlesine

Şırnak Kaymakamlı'ğından alınan telgrafnâmede gûyâ İngilizlere iltihâk eden binbeşyüzü mütecâviz Ermenilerin İmâdiye* aşâ’irini inhizâma uğratarak aşâ’irin bir kısmını teslîme diğerini Van cihetine hicrete mecbûr ettikleri ve İngilizlerin Geliguyanlıların üzerine de gelerek bunları da tard ile Guyan'a girmek teşebbüsünde bulundukları için Guyanlıların taleb‑i mu‘âvenete adam gönderdikleri ve bu haber Şırnaklıları yeniden telâşa düşürerek ya azîmetlerine müsâ‘ade olunmasını yâhut asker tarafından Şırnak ile Guyan arasındaki hudûdun teftîş edilmesini ifâde ve ısrâr eyledikleri bildirildiği Bitlis vâli vekâletinden mukaddemâ makâm‑ı nezâret‑i çâkerîye gelen telgrafnâme ile iş‘âr olunması üzerine meselenin mâhiyetinin bi't‑tahkîk ihbârıyla berâber tarafımızdan bir gûnâ tecâvüz vukû‘una meydan verilmemesi esbâbının sûret‑i kat‘iyyede te’mîni lüzûmunun cevâben tavsiye edildiği bi't‑tetkîk anlaşılmış ve bu teblîğâta taraf‑ı âcizîden ve başkaca sebkeden isti‘lâma cevâben vekâlet‑i mezkûre ile Van Vilâyetinden bukere alınan telgrafnâmelerin sûretleri* manzûr‑ı sâmi‑i fehîmâneleri olmak üzre leffen takdîm kılınmış ve Hâriciye Nezâret‑i Celîlesine de ma‘lûmât verilmiş olmakla ol‑bâbda.

*Hâriciye

Manzûr‑ı âlî‑i nezâretpenâhîleri olmak üzre leffen tisyâr kılınmış olmakla ol‑bâbda.


DH. KMS, 53‑3/70_4

Bâb‑ı Âlî

Dâhiliye Nezâreti

Şifre Kalemi

Mahreci: Bitlis

Tarih: 11 Teşrîn‑i Sânî sene [13]35

Şifre Telgrafnâme

8 Eylül sene[13]35 şifreye:

Şırnak Kaymakamlığı'nın iş‘ârına atfen Siirt Mutasarrıflığından alınan bir telgrafnâmede Zaho ve Geliguyan arasında vâki‘ Senedyan(?) mevki‘inden Geliguyan'a tecâvüz eyleyen İngiliz ve Ermenilerden yüz elli maktûl ve altmış mecrûh vukû‘bulduğu ve kendilerinden iki top ve iki mitralyöz kesretli esliha ve cephâne ahzolunduğu ve Guyanlılardan oniki maktûl ve mecrûh bulunduğu söylenilmekte ise de rivâyet‑i vâkı‘a muhtâc‑ı tahkîk ve tevsîk idüğü ve diğer telgraflarda İngilizler Geliguyanın Kerür (?) karyesini kâmilen ihrâk ederek kürdlerden yetmiş seksen mecrûh ve altmış telef ve İngilizlerle Nastûrîlerden de iki misli zâyi‘ât vâki‘ olduğu ve İngilizler evvelce telef edilen hakim‑i siyâsî'nin katillerinin teslîmini ve o vakit gûyâ ziyâ‘a uğrayan kırk tüfenk ve dört ester ve yedi öküzün i‘adesini taleb eyledikleri ve Molla İbrahim nâmında bir kürdün hakim‑i siyâsi ile mülâkâtında Guyanlıların harekât‑ı vâkı‘asından dolayı Kerür(?) karyesinin ihrâk ve kâtillerin der‑desti emrini aldığını bi'l‑beyân köyleri yaktığı ve eşyâların teslîmi ve kürdlerin dehâleti hâlinde mes’ele halledilmiş olacağı ve Zaho'ya serbest gidip gelebileceklerini dermiyân ve hattâ bu yolda evvelce mektup dahi yazıldığı ityân ve Guyan cihetindeki İngiliz kuvvetinin ikiyüzü süvârî olmak üzre binikiyüz Nastûrî ve beşyüz Ermeni ve bir mikdâr Hindliden ibâret olduğu Cezîre süryânîlerinden Zaho'da mukîm Mihail tarafından Şırnaklı Hacı Yusuf Ağaya bildirildiği ve bu sözler rivâyet kabîlinden olup hakîkat‑i hâl tahkîk olunmakta olduğu ve Musul hâkim‑i siyâsîsi tarafından Şırnaklı Abdurrahman Ağaya gönderilen 27 Eylül sene [13]35 tarihli mektupta Tebâriye(?) nâmı altındaki kuvvetinin istihdâmı hristiyan köylerinin himâye ve muhâfazası ve jandarma sıfatıyla nizâmın vikâyesi olup başka maksad bulunmadığı ve bu kuvvetin ta‘addiyâtını men‘ için İngiliz zâbitlerine emr‑i kat‘î verildiği ve İslamlar için Hristiyanlara ta‘arruz etmezse cüz’î bir ta‘addî vukû‘bulmayacağı ve asâkir‑i Tebâriye(?)nin kısm‑ı küllîsi İmâdiye'nin ve diğer kısmı Guyan'ın hristiyan köylerinde bulunduğu


DH. KMS, 53‑3/70_5

 hikâye edildiği ve Nastûrîlerin teşkîlâtı ve İngilizlere iltihâkı muhakkak ve buda Ermenilerin tecâvüzden muhâfazası maksadına müstenid ve Zaho ve İmâdiye ve Guyan cephesinde bulunan kuvvetin binikiyüzü Nastûrî ve beşyüzü Ermeniden müteşekkil olup mevâki‘‑i mezkûredeki İngilizlerin emir ve kumandası altında hareket etmekte oldukları ve Kürdler Ermeni ve bilhâssa Nastûrîlerin mikdârını mübâlağa ile oniki bin kadar tahmîn etmekte ise de hakîkati anlaşılmadığı ve İmâdiye cihetinde Nastûrîler tarafından İslâmların katliâma uğratıldığı haber alınmakta ve bu cihet hakim‑i siyâsî'nin mektûbunda i‘tirâf edilmekte ve te’yîd‑i ma‘lûmât için yapılan tahkîkâta nazaran Ermenilerin İngilizlerle müştereken hareket ve tecâvüzleri anlaşılmakta olduğu bildirilmiş ve vilâyete der‑dest‑i irsâl olduğu mutasarrıflığın cümle‑i iş‘ârından olan mektûbun vürûdunda takdîmi tabi‘î bulunmuştur.Tecâvüzât‑ı vâkı‘aya dâ’ir Cezîre kazâsında Van vilâyetinin Geliguyan'a civar mahallerinde ne gibi ma‘lûmât mevcut olduğuna dâ’ir Diyarbakır ve Van vilâyetlerine vâki‘ olan iş‘âra Diyarbakır'dan cevap alınamamış ise de Van vilâyetinden gelen telgrafda evvelce Zaho İngiliz me’mûr‑ı siyâsîsinin Guyanlılar tarafından katledilmesinden dolayı İngilizler yeniden mezkûr aşîretin tenkîline teşebbüs ederek Kerür(?) karyesini tahrîb ve Tahir ve Hamzat ve Sadık ve Hacı Şaban ve Mehmed Salih nâm şahısları teslîm etmedikleri takdîrde harekete devam edeceklerini ifâde ettikleri iş‘âr olunmuş ve Şırnak kazâsınca alınan haberlerde mutâbık görünmemesine mebnî ma‘lûmât‑ı hakîkiyye istihsâli ve hâkim‑i siyâsîsinin mektûbunda muharrer Tebâriye(?) kuvvetinin nasıl ve ne nev‘ kuvvet idüğünün tahkîk ve inbâsıyla berâber Şırnak cephesince birkat daha iltizâm‑ı takayyüdât lüzûmu Siirt mutasarrıflığına tekrâr yazılmış olduğu.

Fî 30 Teşrîn‑i Evvel sene [13]35

Vâli Vekili

İmza


890_28

DH. KMS, 53‑4/17_1

Dâhiliye Nezâreti

Kalem‑i Mahsûs Müdüriyeti

Tarih: 25 Kânûn‑ı Evvel sene [1]335

Hariciye Nezâret‑i Celîlesine

Ermeni mezâlim ve şenâyi‘inden tahlîs‑i nâmus ve can için Batum ve Erzurum tarîkıyla merkez‑i vilâyete yüzlerce Karslı âile gelmekte ve vilâyet sekene‑i asliyesinin bile ma‘îşet ve mesken buhrânına ma‘rûz kaldığı şu sırada hâriçden ale'd‑devam muhâcir vürûdu vilâyetin vaz‘iyet‑i hâzırasını tazyîk edeceği cihetle câ’iz görülememekte olduğu beyânıyla Kars ve havâlisinde Ermeniler tarafından tatbîk edilmekte olan tazyîk ve imhâ siyâsetinin ref‘i esbâbının istikmâli lüzûmuna dâ’ir ifâdâtı hâvi Trabzon vilâyetinden alınan tahrîrât sûreti leffen irsâl kılınmış olmakla mündericâtına nazaran îfâ‑yı muktezâsı menût‑ı re’y‑i âlî‑i nezâretpenâhîleridir. Olbâbda.


DH. KMS, 53‑4/17_2

Trabzon Vilâyeti

Mektûbî Kalemi

Umûmî Numara: 16080

Husûsi Numara: 1063

Dâhiliye Nezâret‑i Celîlesine

Devletlü efendim hazretleri

Bir müddetdenberi Batum ve Erzurum tarîklarıyla merkez‑i vilâyete yüzlerce Karslı âileler gelmektedir. Memleketlerinde hükümfermâ olan Ermeni mezâlim ve tazyîkâtından tahlîs‑i cân ve nâmus için Hilâfet ve Hükûmet‑i Seniyye'nin cenâh‑ı himâyet ve sıyânetine sığınan bu bîçâreler kısmen misâfirhâneye sevk edilmek ve i‘âşe ve ibâtelerine imkân ve istitâ‘at dâ’iresinde i‘tinâ kılınmak sûretiyle açlıktan ve açıkta kalmaktan vikâye edilmekte ise de vilâyet sekene‑i asliyesinin bile i‘âşe ve iskân buhrânından sıkışdıkları bir zamanda hâriçden böyle arkası kesilmeyecek sûretde muhâcir kabûlünün vilâyetin vaz‘iyet‑i hâzır i‘âşesini tebdîl edecek bir mâhiyet iktisâbı muhtemel bulunduğundan ileride hem müşkilât‑ı i‘âşe karşısında kalınmamak ve hem birçok nüfûs‑ı islâmiyyenin mecbûr‑ı muhâceret ve dûçâr‑ı sefâlet olmalarına meydan verilmemek üzre Kars ve havâlisinde Ermeniler tarafından tatbîk edilmekte olduğu mahkî tazyîk ve imhâ siyâsetinin men‘ ve ref‘iyle o yüzden terk‑i dâr ve diyârı ihtiyâr eden ahâlî‑i islâmiyyenin mahfûziyet‑i cân ve mal ile me’vâ‑yı aslîlerinde idâme‑i ikâmetleri esbâbının istikmâli için devletçe teşebbüsât‑ı münâsibeye tevessül muktezî addolunmakta ise de îfâ‑yı muktezâsı merhûn‑ı re’y‑i celîl‑i nezâretpenâhîleri bulunmakla ol‑bâbda emr ü fermân hazret‑i men lehü'l‑emrindir.

Fî 16 Rebî‘u'l‑evvel sene [1]337

Ve 8 Kânûn‑ı Evvel sene [1]335

Trabzon Vâlisi

İmzâ


891_15

DH. KMS, 54‑1/44_1

Dâhiliye Nezâreti

Kalem‑i Mahsûs Müdüriyeti

Tarih: 24 Temmuz sene [1]335

Sadâret‑i Uzmâya Tezkire

Mardin tarîkıyla Beşîrî kazâsı merkezine gelip bir gece kaldıkdan sonra Bayburt ve Van istikâmetine azîmet eden iki Amerikalı zâbitin maksad‑ı seyâhatlerinin gerek Ermenilere ve gerek Ermeniler tarafından ahâlî‑i islâmiyyeye îk①edilen zarar ziyanın tahmîni ve Ermenilerin kimlerin tahrîkâtı ve kumandası ile vekâyi‘‑i ma‘lûmeyi icrâ eylediklerinin tahkîki olduğu Beşîrî kaymakamlığının iş‘ârına atfen Diyarbakır vilâyetinden mevrûd fî 19 Temmuz sene [13]35 tarihli şifre telgrafnâmede bildirildiği berâ‑yı ma‘lûmat ma‘rûzdur. Ol‑bâbda.

Fî 24 Temmuz sene [13]35


DH. KMS, 54‑1/44_2

Bâb‑ı Âlî

Dâhiliye Nezâreti

Şifre Kalemi

Mahreci: Diyarbakır

Tarih: 19 Temmuz sene [1]335

Şifre telgrafnâme

Mardin tarîkıyla Beşîrî kazâsı merkezine gelip bir gece kaldıkdan sonra Bayburt Van istikâmetine azîmet eden iki Amerikalı zâbitin maksad‑ı seyâhatleri gerek Ermenilere ve gerek Ermeniler tarafından İslamlara îk①edilen zarar ve ziyanı ve Ermenilerin kimlerin tahrîk ve kumandasıyla vekâyi‘‑i ma‘lûmeyi icrâ ettiklerini vesâ’ireyi tahkîk etmek merkezinde bulunduğu hissedildiği Beşîrî kaymakamlığının iş‘ârı üzerine berâ‑yı ma‘lûmât arz olunur.

Fî 19 Temmuz sene [1]335

Vâli

Fâik Âlî


892_28

DH. KMS, 54‑2/11_4

Dâhiliye Nezâreti

Kalem‑i Mahsûs Müdüriyeti

Tarih: 1 Ağustos sene [1]335

Mösyö Rayan Hazretlerine
Mösyö Lüdo Hazretlerne

Bugün aldığım altı kıt‘a telgrafnâmenin sûretlerini leffen zât‑ı âlîlerine gönderiyorum. Bunların mündericâtı da bugünkü* ifâdâtımı mü’eyyiddir. Yunanlıların men‘‑i tecâvüzâtı ve ahâlînin fecâyi‘ ve mezâlimden muhâfazası için Düvel‑i Mu‘azzama'nın müdâhale‑i âcilesine nekadar lüzûm olduğunu bu telgrafnâmeler dahi isbât etmektedir. Binâ’en‑alâ‑zâlik bu bâbdaki teşebbüsâtın mümkün olduğu kadar tesrî‘ini kemâl‑i ehemmiyetle tekrar ricâ ve bu vesîle ile de te’yîd‑i ihtirâmât ederim efendim.

*Mösyö lüdo'ya: Geçen günkü.


DH. KMS, 54‑2/11_5

Dâhiliye Nezâreti

Kalem‑i Mahsûs Müdüriyeti

Tarih: 1 Ağustos sene [1]335

Mösyö Rayan ve Lüdo Hazretlerne

Kafkasya'da Ermeniler tarafından ahâlî‑i islâmiyyeye karşı îk①olunan tecâvüzât ve bundan mütecâvir vilâyetlerimizin âsâyişince hâsıl olabilecek sû’‑i te’sîrât hakkında* nazar‑ı dikkat‑i aliyyelerini celbetmiş idim. Bu Ermenilerin katli‘âmından kurtulabilen ahâlî‑i islâmiyyenin fevc fevc Van vilâyetine ilticâ etmekte oldukları vâliden şimdi aldığım telgrafnâmede beyân olunmaktadır. Kafkasya Ermenilerinin ahâlî‑i islâmiyye hakkındaki tecâvüzât ve mezâlimi Erzurum ve Van vilâyetlerinin iş‘ârâtıyla tahakkuk etmektedir. Vilâyetlerimizin muhâfaza‑i sukût etmesini arzu buyuran Düvel‑i Mu‘azzama'nın Ermenilerin bu tecâvüzât ve mezâlimini bir gün evvel sûret‑i kat‘iyyede men‘ için îcâb eden tedâbîr‑i âcileyi ittihâza müsâra‘at edeceklerinden emînim. Hudud boyunda hâl‑i galeyân ve heyecânda bulunan ahâlîmizin ezhânını teskîn ve Kuvâ‑yı Milliye nâmı altında toplananlara iltihaklarına meydan vermemek için hükûmetçe icrâ edilmekte olan vesâyânın hüsn‑i telakkîsini te’mîn edebilecek tedâbîr‑i fi‘iliyyenin tesrî‘‑i ittihâzı için îcâb edenler nezdinde teşebbüsât‑ı âcile icrâsını sûret‑i mahsûsada ricâ ile vilâyetlere ona göre teblîğât‑ı lâzime icrâ olunabilmek üzre ittihâz olunacak tedâbîrin şekil ve mâhiyeti hakkında tafsîlât‑ı mümkine ve serî‘a i‘tâsına intizâr ve bu vesîle ile ihtirâmât‑ı mahsûsamı te’yîd ederim efendim.

*Mösyö Lüdo Hazretlerine: Geçen gün Mösyö Düferans Hazretleriyle zât‑ı âlîlerinin nazar‑ı dikkatlerini celb etmiş idim.


893_8

DH. KMS, 54‑2/12_1

Dâhiliye Nezâreti

Kalem‑i Mahsûs Müdüriyeti

Tarih: 16 Temmuz sene [1]335

7022

Ma‘mûretü'l‑azîz Vilâyetine Telgraf

Harput ve civârına avdet eden Ermenilerin tarla ve hânelerine yerleşmiş olanlardan bu Ermenilerin önümüzdeki kış müddetince i‘âşelerini te’mîn için mezkûr tarla ve arâzînin mahsûlâtından nısfının ahz ve istirdâdıyla hâne ve tarla sâhiplerine li‑ecli't‑tevzî‘ oradaki Amerika komitesine teslîm ve i‘tâsı ve bu husûsda mezkûr komite ile derhal müzâkereye girişilerek işin serî‘an bir netîceye îsâli tavsiye olunur.


894_10

DH. KMS, 54‑2/45_1

Tarih: 11 Ağustos sene [1]335

Trabzon Vilâyetine Şifre

C[evâb‑ı] 9Ağustos sene [1]335. Henüz avdet etmeyen Ermenilere â’it metrûkât‑ı gayr‑i menkûle hakkında bir kânûn lâ’ihası tanzîm olunarak Meclis‑i Vükelâda der‑dest müzâkeredir. Karîben neşri Hey’et‑i Vükelâca matlûb ve mültezemdir. Onun ahkâmına tevfîk‑i mu‘âmele olunacaktır. Bu gibi icrâ’ât‑ı gayr‑i kânûniyyede bulunulması müte‘azzir ve kânûnun neşrine intizâr edilmesi zarûrîdir.


DH. KMS, 54‑2/45_2

Bâb‑ı Âlî

Dâhiliye Nezâreti

Şifre Kalemi

Mahreci: Trabzon

Tarih: 11 Ağustos sene [1]335

Şifre telgrafnâme

Mukaddemâ dâhile nakl olunan Ermenilerden henüz avdet etmeyenlere â’it metrûkât‑ı gayr‑i menkûlenin Ermeni eytam ve cemâ‘atinin ihtiyâcâtını te’mîne medâr olmak üzre murahhas[a]hâneye devr ve teslîmi Trabzon Ermeni murahhas[a] vekâleti tarafından tahrîren taleb edilmiştir. Geçende Trabzon'a gelen İngiliz kumandanı Şimit dahi bi'l‑vesîle böyle bir teklîf dermiyân etmişdi. Ancak hükûmetin vesâyet‑i âmmesi mevcût iken bu hakkın murahhasahâneye i‘tâsında tereddüt olduğundan muktezâsının takdîr ve teblîği ma‘rûzdur.

Fî 9 Ağustos sene [13]35

Vâli Vekîli Defterdâr

İmzâ


895_15

DH. KMS, 54‑2/65_2

Bâb‑ı Âlî

Dâhiliye Nezâreti

Şifre Kalemi

Mahreci: Sivas

Tarih: 7 Temmuz sene [13]35

Şifre telgrafnâme

Posta ile gelmiştir.

Merzifon'a vürûd eden sekiz arabanın kâmilen yükleri ma‘rûz sandıklar olup üzerlerinde otomatik Amerika markaları olmakla berâber arabaların muhtelif fâsılalarla kasabaya dâhil olmakta idüğü ve ma‘a hâzâ arabalar geldiği sırada müsellah Hind askerinin güzergâha taksîm olmaları bunların esliha olduğuna kanâ‘at hâsıl ettiği ve şimdiye kadar vürûd eden esliha ile Rum ve Ermenilerin teslîh edilmekte olduğu ve Patrikhâneden gönderilen iki Ermeninin mesâ’il‑i siyâsiyye ile iştiğâl eylemekte oldukları bu hallerin dâ‘î‑i şüphe olduğu Merzifon Kaymakamlığı'nın iş‘ârına atfen Amasya Mutasarrıflığı'ndan iş‘âr ve hayât‑ı memleket ile alâkadar bulunan bu mes’elede ne gibi tedâbîr ittihâzı lâzımgeleceğinin nezâret‑i celîlelerinden istîzânı ilâve edilmişdir. Bu mes’ele şâyân‑ı nazar olup konferânsda vilâyât‑ı şarkıyye ahvâli müzâkere edilirken Rum ve Ermenilerin uygunsuz ahvâle ve kıtâle ve âsâyişi ihlâle teşebbüs edecekleri istidlâl olunmakta ve muntazam teşkîlâta mâlik olan çetelerin îk①edeceği tahrîbâtın önü alınmak veyâ lede'l‑hâce mukâbele etmek lâzimeden görülerek mülhakâta da bazı mütâla‘ât beyân olunmuş ise de bugibi hâdise‑i melhûza için ittihâz olunacak tedâbîrin emr ü irâdesini selâmet‑i umûmiyye nâmına ehemmiyetle istirhâm eylerim. Fermân

Fî 9Haziran sene [13]35

Vâli Vekîli Kâdı

Hasbi


DH. KMS, 54‑2/65_3

Bâb‑ı Âlî

Dâhiliye Nezâreti

Şifre Kalemi

Mahreci: Sivas

Tarih: 23 Temmuz sene [13]35

Şifre telgrafnâme

C[evâb‑ı] 9Temmuz sene [13]35. Merzifon'a gelen sandıklarda esliha bulunduğu ve bunun Hristiyanlara tevzî‘ edildiği mukaddemâ Beşinci Kafkas Fırkası Kumandanlığı'ndan bildirilmesi üzerine bunun ne sûretle tebeyyün ettiği istifsâr olunmuş ise de cevâb alınamadığı ve ma‘a hâzâ kumandan‑ı mûmâ ileyhle bi'l‑müzâkere mahallinde sûret‑i hafiyyede tahkîki berâ‑yı ta‘kîb o havâlîye giden livâ jandarma kumandanına teblîğ edildiğinden avdetinde vereceği rapor üzerine i‘tâ‑yı ma‘lûmât olunacağı Amasya Mutasarrıflığı'ndan bildirilmekle ma‘rûzdur.

Fî 20 Temmuz sene [13]35

Sivas Valisi

Reşid


DH. KMS, 54‑2/65_4

Amasya Jandarma Taburu Kumandanlığı'nın fî 24 Temmuz sene [13]35 Tarihli Raporu Suretidir.

19/ 7/ [13]35 ve 1233 numaralı emirnâmeleriyle merbûtu bulunan Beşinci Kafkas Fırkası Kumandanlığı'nın fî 5 Haziran sene [13]35 ve 3864 numaralı tezkireleri muhteviyâtının derece‑i mukâreneti hakkında Merzifon ve Gümüşhacıköyünde icrâ kılınan tahkîkât netîcesi zîrde ma‘rûzdur.

1‑Amerika ve İngizler cephâne, tüfenk, makineli tüfenk ve iki toparlak getirmişlerdir. Bizzat makineli tüfenk açık olarak görülmüşdür. Fakat şimdiye kadar hiçbir şahsa bir tüfenk verildiğine dâ’ir bir ma‘lûmât dermiyân olunamamakda ve yalnız şimdilik îcâbında tevzî‘ ve isti‘mâl olunmak üzre hıfzedilmekte olduğu kanâ‘at‑ı kat‘iyye mevcutdur.

2‑Amerika ve İngilizler açıkdan açığa Ermeni ve Rumları tesâhub ve himâye etmektedirler. Karaköyde bir öksüz yurdu te’sîs olunmak ve bu sûretle haftada bir defa otomobil ile mezkûr mahalle gidilmektedir. Otomobilde Şakî Vangel'in ba‘zen bir ve ba‘zende iki birâderi de bulunmakda "isimleri Aleko, Yanko" ve ekseriyâ Aleksi de mezkûr vâsıta ile azîmet ve avdet etmektedir. Başda reji me’murlarından Aleksi olmak üzre Aleko, Yanko kolejin vâsıta‑i icrâ’ât ve ilkâ’âtıdır.

3‑Halen Merzifon'da üçyüz kadar Bo’er efrâdı ve üç zâbit mevcut olduğu ve henüz kendisini göstermeyen sınıf‑ı harbe mensûb birde binbaşı kolejde bulunmaktadır. Fırsat düşdükce gelip giden otomobillerle efrâdın adedi tezyîd olunmakta bulunduğundan tabura ifrâğ olunacağı zannolunmaktadır.

4‑Mukaddemâ Develü jandarma bölüğü kumandanı olup ya ihrâç veyâhud tekâ‘üd edilmiş olan ve kürd cinsinden bulunan Yüzbaşı Hüseyin Fikri efendi isminde bir zâbit ma‘a â’ile otuz lira kadar ma‘aşla kolejde bulunmakda ve âilesini de Kayseri'den getirderek kolej tarafında tedârik edilmiş bir hânede ikâmet etmektedir. Bu zâbit hâriçle temâs etmeyip kolejin kapısı yanındaki odada gündüzleri ikâmet etmektedir.

5‑Tebdîlen gelen İngiliz efrâdı geldikleri zaman çarşıya dağılarak sarhoş olmuşlar; ve sokaklarda mest‑i lâ‑ya‘kıl sûretde dolaşmaktadır. Bunun önü alınmak üzre kolejden bir İngiliz zâbiti hükûmete mürâca‘at ederek müskirât satan dükkanlara bu efrâda bir daha müskirât füruht edilmemesi hakkında emir verilmesini taleb etmiş ve bu sırada kendileri hakkında ahâlinin efkârı ne yolda olduğunu su’âl ederek başlıca emelllerinin cins ve mezheb tefrîk edilmeksizin refâh ve sa‘âdet‑i umûmiyyenin te’mîni olduğunu söylemişdir.

6‑Birkaç gün mukaddem Ermenilerin Mesrob Mektebi'nin resm‑i küşâdında mukaddemâ Abranosyan'in(?) direktörü olup şimdilik boşda bulunan Sandorisyan Setrak îrâd‑ı nutuk ederek artık hükûmât‑ı mü’telifenin himâyesiyle terakkî ve te‘âlî ve ma‘ârifi ihyâ edeceklerini zulüm vei‘tisâfdan lehü'l‑hamd kurtulduklarını zikr‑i ityân etmiş ve mukâbeleten Amerika Koleji'nde bulunupda mebde‑i harbde sevk olunan kolej talebelerinden Vayt nutuk söylemiş ve müte‘âkiben kolejde tercüman vazîfesini gören ve aynı zamanda kâtip vazîfesinde bulunan Keşişyan Tatyos ve Rum milletinden protestan kilisesinin vâ‘izi bulunan Pavisidis dahi nutukla mukâbelede bulunmuştur. İşte bâlâdaki mesrûdâtdan ve takınmış oldukları evzâ‘‑ı harekâtdan anlaşıldığına nazaran kolej hakîki bir Amerika müstemlekesi vaziyetini almış ve bu meyânda Ermeni ve Rumları Türk Milleti'nin nazar‑ı hırs ve gazabını celbedecek sûretde iltizamkârâne himâye ve sahâbet eylediği tezâhür etmiş bulunduğunun arzıyla işbu rapor tanzîmen arz ve takdîm kılındı. Fermân.

Aslına mutâbıkdır.

Mühür


DH. KMS, 54‑2/65_5

Sivas Vilâyeti

Mektûbî Kalemi

Aded

113225/638

Mahrem

Dâhiliye Nezâret‑i Celîlesine

Devletlü efendim hazretleri

20 Temmuz [1]335 şifre telgrafnâme‑i âcizâneme zeyldir. Amerikalılarla İngilizler tarafından Merzifon'a esliha getirildiği ve bunların Rum ve Ermenilere tevzî‘ edildiği hakkında evvelce makâm‑ı vilâyetden nezâret‑i celîlelerine vâkî‘ olan iş‘âr mâhiyetinin tahkîki zımnında Merzifon'a azîmet ve avdet eden Amasya jandarma tabur kumandanı tarafından bi'l‑i‘tâ mutasarrıflıkdan gönderilen rapor sûreti manzûr‑ı devletleri buyurulmak üzre leffen arz ve takdîm kılınmışdır. Mündericâtına nazaran Rum ve Ermenilere silah tevzî‘i keyfiyeti mertebe‑i sübûta vâsıl olamadığı ve ancak hristiyanların ecnebîler tarafından pek ziyâde iltizâm ve himâye edildiği anlaşılmış olmakla ol‑bâbda emr ü fermân hazret‑i men lehü'l‑emrindir.

Fî 3 Ağustos sene [1]335

Sivas Valisi

Mühür


896_15

DH. KMS, 56‑2/25_1

Dâhiliye Nezâreti

Kalem‑i Mahsûs Müdüriyeti

Tarih: 3 Teşrîn‑i Sâni sene [1]335

Müsta‘cel

Hariciye Nezâretine

Dört beş gün mukaddem Bağçecik nâhiyesi merkezinde köy hâricinde gece erken vakit silah atılması üzerine köydeki Ermenilerin Ermeni eytâmına bakan İngiliz ve Amerika hey’etinin bulunduğu hâne etrâfına toplanarak nümâyiş tarzında havaya silah attıkları esnâda iki merminin pencereden girerek tavandan çıkmasını vesîle ittihâz eden İngiliz Askerî Kumandanlığı vekâletinde bulunan bir yüzbaşının vukû‘bulan mürâca‘atında mes’ele kendisine bi'l‑etrâf îzâh ve te’mînât‑ı kat‘iyye de i‘tâ olunmuş ve jandarmanın mikdârı tezyîd edilmekle berâber mezkûr hâne dahi nöbetçi ikâmesi sûretiyle taht‑ı emniyete aldırılarak mes’ele bu sûretle tesviye edilmiş olduğu halde teşrîn‑i evvelin birinci günü nâhiye‑i mezkûreye bir zâbit ma‘iyyetinde olarak otuz nefer Hindli asker gönderildiği İzmit Mutasarrıflığı'ndan telgrafla bildirilmiş olmakla ol‑bâbda.


897_30

DH. KMS, 57‑1/22_3

Dâhiliye Nezâreti

Kalem‑i Mahsûs Müdîriyeti

Evrâk‑ı Umûmî Numarası: 255

Kalem Numarası: 147

Târîh‑i Tebyîz: 19 Teşrîn‑i Sânî [1]335

Sadâret‑i Uzmâya
Hâriciye Nezâret‑i Celîlesine

"Taşra Âsâyişsizliği Hakkında Komiserlere Beyânnâme" ser‑levhasıyla Ermenice Yüreğir Gazetesi'nde münderic olup Matbû‘ât‑ı Umûmiyye Müdîriyeti'nden gönderilen makâle tercümesi manzûr‑ı sâmî‑i fahîmâneleri olmak üzere leffen takdîm kılınmış ve bir sûreti de Hâriciye Nezâret‑i Celîlesi'ne gönderilmişdir. Mezkûr makâlede mezâhib re’îsleri tarafından bi'l‑imzâ düvel‑i i’tilâfiyye komiserliklerine verileceği beyân olunan muhtırada Ermenilerin hicretlerine taşra hükûmât‑ı mahalliyesince mümâna‘at edilmekde ve onlara karşı müretteb sûretde cinâyetler icrâ olunmakda bulunduğundan bahsedileceği anlaşılıp ma‘lûm‑ı âlî‑i âsafâneleri olduğu üzre Adana ahâlîsinden olmayan ve emvâl ü emlâkini satmak sûretiyle bulundukları yerlerden kat‘‑ı alâka ederek Adana'ya gitmek isteyen Ermenilerin o bâbda ittihâz olunan Meclis‑i Vükelâ karârı mûcebince hicretleri men‘ olunup, yoksa ticâret maksadıyla ve sâir sûretle bir yerden diğer yere gitmek arzusunda bulunan Ermenilerin azîmetlerine mümâna‘at edilmemekde olmasına ve Ermenilere karşı taşralarca müretteb sûretde vukû‘u bildirilen cinâyât dahî bî‑asl u esâs ve binâen alâ zâlik li‑kasdin ihtir①edilmiş erâcîfden ibâret bulunmasına nazaran mürâcaûat vukû‘unda keyfiyetin sûret‑i münâsibede tekzîbi nezâret‑i müşârun‑ileyhâya yazılmış olmakla ol bâbda.


898_31

DH. KMS, 60‑1/16_1

Dâhiliye Nezâreti

Kalem‑i Mahsûs Müdîriyeti

Târîh‑i Tebyîz: 21 Teşrîn‑i Sânî [1]336

Mahremdir.

Harbiye Nezâret‑i Celîlesine ve Polis Müdîriyet‑i Umûmiyesine

Ermenilerin ahz‑ı sâr maksadıyla Dersa‘âdet'de büyük bir ihtilâl ihzâr etdiklerinin Brüksel Borsası'ndaki Ermeni mahâfilinde söylendiği Brüksel'den gelen şâyân‑ı i‘timâd bir zâtın rivâyetine atfen Lahey Sefâret‑i Seniyyesi Maslahatgüzârlığı'ndan telgrafla bildirildiği Hâriciye Nezâret‑i Celîlesi'nden iş‘âr kılınmış ve takayyüdât ve tedâbîr‑i lâzime ittihâzıyla muhıll‑i sükûn ve huzûr o gibi bir hareket‑i şûrişkârânenin hayyiz‑i fi‘le îsâl edilememesi esbâbının sûret‑i mü’essirede te’mîni Polis Müdîriyet‑i Umûmiyyesi'ne tavsiye edilmiş olmakla taraf‑ı âlîlerinden de îcâb edenlere ona göre evâmir‑i muktezıye i‘tâsı menût‑ı himem‑i aliyye‑i nezâret‑penâhîleridir. Ol bâbda.


DH. KMS, 60‑1/16_2

Bâb‑ı Âlî

Hâriciye Nezâreti

Kalem‑i Mahsûs

25009

519

Mahremâne.

Dâhiliye Nezâret‑i Celîlesine

Ma‘rûz‑ı Çâker‑i Kemîneleridir.

Ermenilerin ahz‑ı sâr maksadıyla Dersa‘âdet'de büyük bir ihtilâl ihzâr etdiklerinin Brüksel Borsası'ndaki Ermeni mahâfilinde söylendiği Brüksel'den gelen şâyân‑ı i‘timâd bir zâtın rivâyetine atfen Lahey Sefâret‑i Seniyyesi Maslahatgüzârlığı'ndan telgrafla bildirilmekdedir. Keyfiyet ma‘lûmât olmak üzere arzolunur. Ol bâbda emr u fermân hazreti men‑lehü'l‑emrindir.

9 Rebî‘u'l‑Evvel [1]339/20 Teşrîn‑i Sânî [1]336

Hâriciye Nâzırı Nâmına

Müsteşâr

Süferâ‑yı Saltanat‑ı Seniyyeden

Çâkerleri

İmzâ


899_20

DH. KMS, 60‑2/48_1

Dâhiliye Nezâreti

Kalem‑i Mahsûs Müdîriyeti

Târîh‑i Tebyîz: 15 Temmuz [1]337

Muhâcirîn Müdîriyet‑i Umûmiyyesi Cânib‑i Vâlâsına

Ermeni ve Rum milletine mensûb üç vapur muhâcirin birkaç gün evvel Silivri kazâsına ihrâc ve iskân edildiği Ak Vîrân karyesi hudûd kapı polis me’mûrluğunun iş‘ârına atfen Sinekli Hudûd Emniyet Müfettişliği'nden Emniyet‑i Umûmiye Müdîriyet‑i Aliyyesi'ne gönderilen raporda beyân edilmişdir. Bi'l‑vesîle te’yîd‑i ihtirâm olunur efendim.

 



(*) Belgede "Hötük" imlâsıyla yazılmıştır.

(*) Bu belgenin bazı imlâ ve kelime farklılıkları ile Kâzım Karabekir Paşa tarafından Dâhiliye Nezâreti'ne gönderilmiş bir başka sureti için bkz. DH. KMS. 53‑3/15_15, 16, 17

(*) Bir sonraki, DH. KMS. 53‑2/104_10 numaralı belgede, "Kıbrıs Hamiyetli" şeklinde geçmektedir.

(*) Bir önceki, DH. KMS. 53‑2/104_11 numaralı belgede, "Hatıl Hamamlı" şeklinde geçmektedir.

(*) DH. ŞFR. 103/89 numaralı belgede "süvârîleri" şeklinde geçmektedir.

(**) DH. ŞFR. 103/89 numaralı belgede "İmâdiye" şeklinde geçmektedir.

·         Bu ibare metnin orjinalinde mevcuttur.

·         Metnin orjinalinde anlam bozuklukları mevcud olup aynı metnin DH KMS 53‑2/56_3, 4, 5'te kayıtlı diğer bir suretinden yararlanılarak bazı düzeltmeler yapılmıştır.

* Belgede "Mevâdiye" şeklinde yazılmıştır. "İmâdıye" imlâsı için bkz. DH ŞFR 103/89.